Chapter 8: ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (Evaluation of Language Proficiency and Remedial Teaching)
ਅਧਿਆਪਕ ਮਿੱਤਰੋ, PSTET (Punjab State Teacher Eligibility Test) ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ! ਪਿਛਲੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਕਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ - ਮੁਲਾਂਕਣ (Evaluation) ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (Remedial Teaching) - ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ। 📚🎯
ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ। 💪
8.1 📝 ਭਾਸ਼ਾ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Evaluating Language Skills)
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਿਛਲੇ ਚੈਪਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਹੁਨਰ ਹਨ - ਸੁਣਨਾ (Listening), ਬੋਲਣਾ (Speaking), ਪੜ੍ਹਨਾ (Reading), ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ (Writing)। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
🎧 ਸੁਣਨ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Assessing Listening)
ਸੁਣਨ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਤਕਨੀਕ | ਵੇਰਵਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| 1. ਕਹਾਣੀ/ਪੈਰਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ | ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ। | "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਕੁੜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ... ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕੀ ਸੀ?" |
| 2. ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ | ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਦਿਓ ਅਤੇ ਦੇਖੋ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। | "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਨੀਲੇ ਪੈਨ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਖਿੱਚੋ।" |
| 3. ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ (Dictation) | ਕੋਈ ਪੈਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਓ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਹੋ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੋਵਾਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। | "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਹਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ।" (ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹੋ) |
| 4. ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਭਰਨਾ (Cloze Test) | ਕੋਈ ਪੈਰਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪੈਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਵੰਡੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਖਾਲੀ ਹੋਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਭਰਨ ਲਈ ਕਹੋ। | (ਸੁਣਨ ਲਈ: "ਰਾਮ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।") (ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ: "ਰਾਮ _____ ਸਕੂਲ _____।") |
🗣️ ਬੋਲਣ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Assessing Speaking)
ਬੋਲਣ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਤਕਨੀਕ | ਵੇਰਵਾ | ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ (Criteria) |
|---|---|---|
| 1. ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ | ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ (ਨਾਂ, ਉਮਰ, ਪਸੰਦ, ਪਰਿਵਾਰ) ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਉਚਾਰਨ (Pronunciation) • ਰਵਾਨਗੀ (Fluency) • ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) • ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Grammatical accuracy) |
| 2. ਤਸਵੀਰ ਵਰਣਨ | ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਵਰਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ • ਵਾਕ ਬਣਤਰ (Sentence structure) |
| 3. ਰੋਲ-ਪਲੇ (Role-play) | ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਡਾਕਟਰ) ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਸੰਚਾਰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (Communication skill) • ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ |
| 4. ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣਾ | ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ, ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ (Sequencing) • ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ (Expression) |
| 5. ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ | ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਪਾਠ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ। | • ਸਮਝ (Comprehension) • ਉੱਤਰ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ (Clarity) |
📖 ਪੜ੍ਹਨ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Assessing Reading)
ਪੜ੍ਹਨ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
| ਤਕਨੀਕ | ਵੇਰਵਾ | ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ (Criteria) |
|---|---|---|
| 1. ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ | ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੈਸੇਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ MCQ ਜਾਂ ਛੋਟੇ-ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੋ। | • ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਸਮਝਣਾ (Gist) • ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਮਝਣਾ (Details) • ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ (Inference) |
| 2. ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨਾ | ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੈਰਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਉਚਾਰਨ (Pronunciation) • ਰੁਕਣ ਦੀ ਥਾਂ (Pausing) • ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ (Intonation/Expression) |
| 3. ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਟੈਸਟ | ਪੈਸੇਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੋ। | • ਸ਼ਬਦ ਗਿਆਨ (Vocabulary) |
| 4. ਗਤੀ ਟੈਸਟ | ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਖੋ। | • ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਗਤੀ (Reading speed) |
✍️ ਲਿਖਣ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Assessing Writing)
ਲਿਖਣ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਪਰਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
| ਤਕਨੀਕ | ਵੇਰਵਾ | ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ (Criteria) |
|---|---|---|
| 1. ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ (Dictation) | ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। | • ਸਪੈਲਿੰਗ (Spelling) • ਵਿਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ (Punctuation) |
| 2. ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਭਰਨਾ (Cloze Test) | ਇੱਕ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਨ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਚੋਣ (Contextual vocabulary) • ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Grammatical accuracy) |
| 3. ਵਾਕ ਪੂਰੇ ਕਰਨਾ | ਅਧੂਰੇ ਵਾਕ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਵਾਕ ਬਣਤਰ (Sentence structure) • ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (Creativity) |
| 4. ਪੈਰਾ/ਲੇਖ ਲਿਖਣਾ | ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਠਨ (Organization of ideas) • ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) • ਵਿਆਕਰਨ (Grammar) • ਇਕਸਾਰਤਾ (Coherence) |
| 5. ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ | ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਅਣ-ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਢੁਕਵੇਂ ਫਾਰਮੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (Use of correct format) • ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ (Appropriateness of language) |
| 6. ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣਾ | ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਹੋ। | • ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ (Imagination) • ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ (Sequencing) |
⚖️ ਰਸਮੀ (Formal) ਅਤੇ ਅਣ-ਰਸਮੀ (Informal) ਮੁਲਾਂਕਣ
PSTET ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
| ਪਹਿਲੂ | 🏛️ ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (Formal Assessment) | 🏡 ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (Informal Assessment) |
|---|---|---|
| 🤔 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਇਹ ਯੋਜਨਾਬੱਧ, ਢਾਂਚਾਬੱਧ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। | ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਰੂਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਨਿਰੀਖਣ ਹੈ। ਇਹ ਢਿੱਲਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |
| 🎯 ਉਦੇਸ਼ | ਨਤੀਜੇ (Outcome) ਨੂੰ ਮਾਪਣਾ, ਗ੍ਰੇਡ ਦੇਣਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨਾ। | ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (Process) ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਫੀਡਬੈਕ ਦੇਣਾ, ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ। |
| 📝 ਉਦਾਹਰਨਾਂ | • ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (Annual Exam) • ਤਿਮਾਹੀ ਟੈਸਟ (Term Test) • ਯੂਨਿਟ ਟੈਸਟ (Unit Test) | • ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ • ਗ੍ਰਹਿ-ਕਾਰਜ (Homework) • ਨਿਰੀਖਣ (Observation) • ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ (Portfolio) • ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ |
| ⚖️ PSTET ਮਹੱਤਵ | PSTET ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। |
8.2 🎯 ਭਾਸ਼ਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ (Assessing Language Comprehension and Proficiency)
ਇਹ PSTET ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
🧠 ਗ੍ਰਹਿਣ (Comprehension) ਪਰਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions for Testing Comprehension)
ਗ੍ਰਹਿਣ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਲਿਖਤ (ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਗਈ ਗੱਲ) ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।
| ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਵੇਰਵਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| 1. ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ (Factual/Literal) | ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। | "ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ?" (ਜਦੋਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।") |
| 2. ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ (Inferential) | ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। | "ਤੁਹਾਡੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ?" (ਜਦੋਂ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ) |
| 3. ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) | ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛਣੇ। | "ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ 'ਬਹਾਦਰ' ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?" |
| 4. ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ (Main Idea) | ਪੂਰੇ ਪੈਰੇ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਪੁੱਛਣਾ। | "ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?" ਜਾਂ "ਇਸ ਪੈਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀ ਹੈ?" |
| 5. ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ (Sequencing) | ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ। | "ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ, ਜਿਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।" |
💪 ਮੁਹਾਰਤ (Proficiency) ਪਰਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions for Testing Proficiency)
ਮੁਹਾਰਤ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।
| ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਵੇਰਵਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| 1. ਵਿਆਕਰਨ (Grammar) | ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ, ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਭਰਨਾ, ਕਾਲ ਬਦਲਣਾ, ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਆਦਿ। | "ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲੋ: 'ਰਾਮ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'" |
| 2. ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) | ਸਮਾਨਾਰਥਕ, ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ, ਇੱਕ-ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਨ, ਮੁਹਾਵਰੇ। | "'ਸੁੰਦਰ' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਹੈ?" "'ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੌਂਕਣਾ' ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?" |
| 3. ਲਿਖਣ ਯੋਗਤਾ (Writing) | ਪੈਰਾ ਲਿਖਣਾ, ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ, ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣਾ, ਲੇਖ ਲਿਖਣਾ। | "ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਖੇਡ ਬਾਰੇ 50 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।" |
| 4. ਵਾਕ-ਬਣਤਰ (Sentence Structure) | ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ, ਗਲਤ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ। | "ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੋ: 'ਕੁੜੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।'" |
8.3 🛠️ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (Remedial Teaching)
ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ।
👣 ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਪੜਾਅ (Steps in Remedial Teaching)
| ਪੜਾਅ | ਵੇਰਵਾ | ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ/ਸੁਝਾਅ |
|---|---|---|
| 1. 🔍 ਪਛਾਣ (Identification) | ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ ਜੋ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। | • ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੋ। • ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ (Observation) ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਓ ਕਿ ਕੌਣ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾ ਰਿਹਾ। • ਗ੍ਰਹਿ-ਕਾਰਜ (Homework) ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। |
| 2. 🩺 ਨਿਦਾਨ (Diagnosis) | ਪਛਾਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਸਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਓ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? | • ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Error Analysis): ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਟੈਸਟ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਗਲਤੀਆਂ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ? (ਜਿਵੇਂ, ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਕੁੜੀ' ਨਾਲ ਪੁਲਿੰਗ ਕਿਰਿਆ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ?) • ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੱਲਬਾਤ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਪਤਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ? ਕੀ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ? |
| 3. 📝 ਉਪਚਾਰੀ ਯੋਜਨਾ (Remedial Plan) | ਨਿਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰੋਗੇ। ਯੋਜਨਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (Student-centric) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। | • ਸਮੂਹ ਬਣਾਓ (Grouping): ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਓ। • ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ: ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਭਿਆਸ ਪੱਤਰ (Worksheets), ਖੇਡਾਂ, ਚਾਰਟ ਆਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। • ਲਕਸ਼ (Goals): ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਲਕਸ਼ ਤੈਅ ਕਰੋ। (ਜਿਵੇਂ, ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਕੁੜੀ' ਨਾਲ ਸਹੀ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਜਾਵੇਗਾ।) |
| 4. 🧑🏫 ਉਪਚਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣਾ (Remedial Instruction) | ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ। ਇਹ ਕਲਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਲੀ ਪੀਰੀਅਡ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। | • ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੋ: ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾ ਵਰਤੋ। ਨਵੇਂ, ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਓ। ਜਿਵੇਂ, ਵਿਆਕਰਨ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਖੇਡਾਂ, ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ। • ਮਲਟੀ-ਸੈਂਸਰੀ ਪਹੁੰਚ: ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। • ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ: ਬਹੁਤ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਲਓ। ਹਰ ਛੋਟੀ ਸਫਲਤਾ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰੋ, ਉਸਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਓ। |
| 5. 🔄 ਮੁੜ-ਮੁਲਾਂਕਣ (Re-evaluation) | ਉਪਚਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਬਾਰਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। | • ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੈਸਟ ਲਓ। • ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹੁਣ ਉਹੀ ਗਲਤੀਆਂ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। • ਜੇਕਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰੋ। |
🌟 ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀਆਂ (General Strategies for Remedial Teaching)
| ਕਮਜ਼ੋਰੀ | ਸੰਭਾਵੀ ਉਪਚਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ |
|---|---|
| ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ (Dyslexia/Reading issues) | • ਫਲੈਸ਼ ਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ। • ਆਡੀਓ ਕਿਤਾਬਾਂ (Audio books) ਦੀ ਵਰਤੋਂ। • ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ। • ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨਾ। |
| ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ (Dysgraphia/Writing issues) | • ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣਾ। • ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਫਿਰ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ। • ਡੌਟੇਡ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ। • ਲਿਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ। |
| ਵਿਆਕਰਨ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ | • ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਕਰਨ ਸਿਖਾਉਣਾ (Bingo, Card games)। • ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਭਰਨ (Cloze test) ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ। • ਗਲਤ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ। • ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਖਿਕ ਅਭਿਆਸ, ਫਿਰ ਲਿਖਤੀ। |
| ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਕਮੀ | • ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ। • 'ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਾੜ' (Word wall) ਬਣਾਉਣਾ। • ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਦਤ। • ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੇਡਾਂ (Pictionary, Scrabble)। |
🏆 ਅਭਿਆਸ ਡ੍ਰਿਲ (Practice Exercise)
ਹੁਣ ਪਾਏ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ PSTET ਪੈਟਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Q1. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸੁਣਨ (Listening) ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ? (Which of the following is the most effective way to assess Listening skills?)
A. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
B. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ।
C. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੈਰਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
D. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
Q2. ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (Formal Assessment) ਅਤੇ ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (Informal Assessment) ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? (What is the difference between Formal and Informal Assessment?)
A. ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਣ-ਰਸਮੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਡ।
B. ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣ-ਰਸਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ।
C. ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣ-ਰਸਮੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
D. ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Q3. ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਤੁਹਾਡੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ? (After reading a text, asking a question like "Why do you think the main character did that?" tests which type of comprehension?)
A. ਤੱਥ-ਆਧਾਰਿਤ (Factual)
B. ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary)
C. ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ (Inferential)
D. ਮੁੱਖ-ਵਿਚਾਰ (Main Idea)
Q4. ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ (Remedial Teaching) ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? (What is the main purpose of Remedial Teaching?)
A. ਤੇਜ਼ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮ ਦੇਣਾ।
B. ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ।
C. ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ।
D. ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ।
Q5. ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (Informal Assessment) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ? (Which of the following is an example of Informal Assessment?)
A. ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (Annual Examination)
B. ਤਿਮਾਹੀ ਟੈਸਟ (Term Test)
C. ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ।
D. ਯੂਨਿਟ ਟੈਸਟ (Unit Test)
Q6. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Error Analysis) ਕਰਨਾ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕਿਸ ਪੜਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ? (Analyzing students' errors (Error Analysis) is a part of which step of Remedial Teaching?)
A. ਪਛਾਣ (Identification)
B. ਨਿਦਾਨ (Diagnosis)
C. ਉਪਚਾਰੀ ਯੋਜਨਾ (Remedial Plan)
D. ਮੁੜ-ਮੁਲਾਂਕਣ (Re-evaluation)
Q7. ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਸੁੰਦਰ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ 'ਖੂਬਸੂਰਤ' ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਲਤੀ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? (A student writes 'khoobsurat' as the antonym of 'sundar'. What kind of error is this, and what should be done in remedial teaching?)
A. ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਗਲਤੀ; ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਹਰਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
B. ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਗਲਤੀ; ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
C. ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਗਲਤੀ; ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
D. ਇਹ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, 'ਖੂਬਸੂਰਤ' ਸਹੀ ਹੈ।
Q8. ਬੋਲਣ ਹੁਨਰ (Speaking Skill) ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਕੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? (What should be the most important criteria while assessing Speaking skill?)
A. ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Only grammatical accuracy)
B. ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰਨ (Only pronunciation)
C. ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਨਗੀ (Only fluency)
D. ਉਚਾਰਨ, ਰਵਾਨਗੀ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ (A balance of pronunciation, fluency, vocabulary, and grammar)
Q9. ਪੜ੍ਹਨ ਹੁਨਰ (Reading Skill) ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? (Which of the following is the most appropriate technique for assessing Reading skill?)
A. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੈਰਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਖਣਾ।
B. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
C. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
D. ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ।
Q10. PSTET ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਲਾਂਕਣ (Evaluation) ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? (According to the PSTET perspective, what is the most important purpose of Evaluation?)
A. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ।
B. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ।
C. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ।
D. ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰ ਦੇਣੇ।
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (B) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੁਣਨ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਮਝਿਆ।
S2. Ans. (C) ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣ-ਰਸਮੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (ਪ੍ਰੀਖਿਆ, ਟੈਸਟ) ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ (ਨਿਰੀਖਣ, ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ) ਕਲਾਸਰੂਮ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
S3. Ans. (C) ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ (Inferential)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
S4. Ans. (B) ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਆ ਸਕਣ।
S5. Ans. (C) ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਿਰੀਖਣ (Observation) ਅਣ-ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਰਸਮੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ।
S6. Ans. (B) ਨਿਦਾਨ (Diagnosis)
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਿਦਾਨ ਦੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
S7. Ans. (B) ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਗਲਤੀ; ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: 'ਖੂਬਸੂਰਤ' 'ਸੁੰਦਰ' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
S8. Ans. (D) ਉਚਾਰਨ, ਰਵਾਨਗੀ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
S9. Ans. (A) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪੈਰਾ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵੇਖਣਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਸਮਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛ ਕੇ ਸਮਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
S10. Ans. (C) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: PSTET ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (Learner-centered) ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਨੰਬਰ ਦੇਣੇ।
🏁 ਸਿੱਟਾ (Conclusion)
ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਥੀਓ,
ਇਹ ਸੀ Chapter 8: Evaluation and Remedial Teaching (ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ) ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੈਪਟਰ, ਇਸਦੇ ਰੰਗੀਨ ਆਈਕਨਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਟੇਬਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਸਹਿਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ PSTET ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਵੇਗਾ।
ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੋਈ ਡਰਾਉਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਉਪਚਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਬੱਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। 🍎
ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰ (Chapter 9: Teaching-Learning Materials and Resources) ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਮੱਗਰੀ (TLM) ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਅਭਿਆਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਰਹੋ! 📚🎯
ਤੁਹਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ! 🌟 - ਟੀਮ PSTET ਗਾਈਡ
