Chapter 3: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਯੋਗਤਾ (Punjabi Grammar & Verbal Ability)
ਅਧਿਆਪਕ ਮਿੱਤਰੋ, PSTET (Punjab State Teacher Eligibility Test) ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ! ਪਿਛਲੇ ਚੈਪਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਟੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਯਾਨੀ ਵਿਆਕਰਨ (Grammar) ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਂਗੇ। 📚🎯
ਵਿਆਕਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਹੀ, ਸੁਚੱਜੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਹੈ। PSTET ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਪਕੜ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੀਏ। 💪
3.1 🔤 ਸ਼ਬਦ-ਵਰਗੀਕਰਨ (Parts of Speech)
ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ Parts of Speech ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁੱਖ Parts of Speech ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ:
| 🏷️ ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ | 🤔 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | 📝 ਉਦਾਹਰਨਾਂ | 💡 PSTET ਟਿਪ |
|---|---|---|---|
| 👤 ਨਾਂਵ (Noun) | ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਸਤੂ, ਸਥਾਨ, ਗੁਣ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦਾ ਨਾਂ। | ਵਿਅਕਤੀ: ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਵਸਤੂ: ਕਿਤਾਬ, ਮੇਜ਼, ਕੁਰਸੀ ਸਥਾਨ: ਸਕੂਲ, ਦਿੱਲੀ, ਪਿੰਡ ਗੁਣ/ਭਾਵ: ਸੁੰਦਰਤਾ, ਪਿਆਰ, ਹਿੰਮਤ | ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: "ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਂਵ ਚੁਣੋ?" |
| 🔁 ਪੜਨਾਂਵ (Pronoun) | ਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ। | ਨਿੱਜੀ (Personal): ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਉਹ, ਅਸੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇਵਾਚਕ (Demonstrative): ਇਹ, ਉਹ ਸਬੰਧਤ (Relative): ਜੋ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ (Interrogative): ਕੌਣ, ਕੀ, ਕਿਹੜਾ | "ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ" ਜਾਂ "ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜਾ ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ?" |
| 🎨 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective) | ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। | ਗੁਣ: ਚੰਗਾ, ਬੁਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਗਿਣਤੀ: ਇੱਕ, ਦੋ, ਕਈ ਪਰਿਮਾਣ: ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਹੁਤ, ਸਾਰਾ ਅਵਸਥਾ: ਨਵਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ, ਗਰਮ | "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲੱਭੋ" ਜਾਂ "ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ 'ਕਿਤਾਬ' ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ?" |
| 🏃 ਕਿਰਿਆ (Verb) | ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੋਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। | ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ: ਪੜ੍ਹਨਾ, ਲਿਖਣਾ, ਖਾਣਾ, ਜਾਣਾ ਸਹਾਇਕ ਕਿਰਿਆ: ਹੈ, ਸੀ, ਗਿਆ, ਰਿਹਾ ਅਕਰਮਕ (Intransitive): ਬੱਚਾ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਕਰਮਕ (Transitive): ਉਹ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। | "ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਪਛਾਣੋ" ਜਾਂ "ਇਸ ਵਾਕ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ?" |
| 🌀 ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adverb) | ਕਿਰਿਆ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। | ਰੀਤੀ (Manner): ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਥਾਨ (Place): ਇੱਥੇ, ਉੱਥੇ, ਅੰਦਰ ਕਾਲ (Time): ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ, ਹੁਣ ਪਰਿਮਾਣ (Degree): ਬਹੁਤ, ਥੋੜ੍ਹਾ, ਬਿਲਕੁਲ | "ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲੱਭੋ" ਜਾਂ "'ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ' ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ?" |
| 🔗 ਸੰਬੰਧਕ (Postposition) | ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਬੰਧ ਵਾਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ) | ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਨੇ, ਨੂੰ, ਤੋਂ, ਵਿੱਚ, ਉੱਤੇ, ਲਈ, ਕੋਲ, ਸਮੇਤ | "ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ" ਜਾਂ "'ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ' ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਹੈ?" |
| 🤝 ਯੋਜਕ (Conjunction) | ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। | ਸਮਾਨਯੋਜਕ (Coordinating): ਅਤੇ, ਪਰ, ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅਧੀਨਯੋਜਕ (Subordinating): ਕਿ, ਜੇ, ਜਦੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ, ਤਾਂ ਜੋ | "ਇਹਨਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਯੋਜਕ ਵਰਤੋਗੇ?" |
| 😲 ਵਿਸਮਿਕ (Interjection) | ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਹੈਰਾਨੀ) ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ। | ਵਾਹ! ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਹਾਏ! ਓਹ! ਅਰੇ! ਛਿ:! | "ਵਿਸਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ" ਜਾਂ "ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?" |
3.2 📚 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ (Punjabi Grammar Essentials)
ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ ਜੋ PSTET ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
3.2.1 🧬 ਵਚਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ (Number and Gender)
ਲਿੰਗ (Gender): ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਲਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
| ਲਿੰਗ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|---|
| ♂️ ਪੁਲਿੰਗ (Masculine) | ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਰਦ ਜਾਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ। | ਮੁੰਡਾ, ਘੋੜਾ, ਬੰਦਾ, ਪਿਤਾ, ਸ਼ੇਰ, ਪਹਾੜ |
| ♀️ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ (Feminine) | ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ। | ਕੁੜੀ, ਘੋੜੀ, ਔਰਤ, ਮਾਤਾ, ਸ਼ੇਰਨੀ, ਨਦੀ |
ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ (Rules for Changing Gender):
ਆ - ਈ: ਮੁੰਡਾ - ਕੁੜੀ, ਬੋਟਾ - ਬੋਟੀ
ਆ - ਇਆਣ: ਖਿਡਾਰੀ - ਖਿਡਾਰਣ, ਜੱਟ - ਜੱਟੀ (ਜੱਟਣ)
ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਬਦ: ਪਿਤਾ - ਮਾਤਾ, ਘਰ - ਵਹੁਟੀ, ਪਤੀ - ਪਤਨੀ
ਵਚਨ (Number): ਨਾਂਵ ਦੇ ਦੋ ਵਚਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
| ਵਚਨ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|---|
| १ ਇਕ-ਵਚਨ (Singular) | ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਸਤੂ/ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ। | ਮੁੰਡਾ, ਕਿਤਾਬ, ਹੱਥ, ਅੱਖ, ਰੁੱਖ |
| २ ਬਹੁ-ਵਚਨ (Plural) | ਜਿਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਸਤੂਆਂ/ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ। | ਮੁੰਡੇ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਹੱਥ, ਅੱਖਾਂ, ਰੁੱਖ |
ਵਚਨ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਿਯਮ (Rules for Changing Number):
| ਇਕ-ਵਚਨ ਦਾ ਅੰਤ | ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦਾ ਅੰਤ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਆ (ਪੁਲਿੰਗ) | ਏ | ਮੁੰਡਾ - ਮੁੰਡੇ, ਘੋੜਾ - ਘੋੜੇ |
| ਈ (ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ) | ਈਆਂ | ਕੁੜੀ - ਕੁੜੀਆਂ, ਨਦੀ - ਨਦੀਆਂ |
| ਵਿਅੰਜਨ (Consonant) | ਵਿਅੰਜਨ + ਆਂ | ਕਿਤਾਬ - ਕਿਤਾਬਾਂ, ਹੱਥ - ਹੱਥਾਂ, ਰੁੱਖ - ਰੁੱਖਾਂ |
3.2.2 🏷️ ਕਾਰਕ (Case)
ਕਾਰਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਪੜਨਾਂਵ ਦਾ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਾਰਕ ਹਨ:
| ਕਾਰਕ | ਵਿਭਕਤੀ (Postposition) | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ✅ ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ (Nominative) | ਨੇ | ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ। |
| 🎯 ਕਰਮ ਕਾਰਕ (Accusative) | ਨੂੰ | ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ। |
| 🔧 ਕਰਨ ਕਾਰਕ (Instrumental) | ਨਾਲ, ਦੁਆਰਾ | ਉਸਨੇ ਚਾਕੂ ਨਾਲ ਸੇਬ ਕੱਟਿਆ। |
| 🎁 ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ (Dative) | ਲਈ, ਵਾਸਤੇ | ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੇਟੇ ਲਈ ਖਿਡੌਣਾ ਖਰੀਦਿਆ। |
| 🚫 ਅਪਾਦਾਨ ਕਾਰਕ (Ablative) | ਤੋਂ, ਕੋਲੋਂ | ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। |
| 🏠 ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ (Genitive) | ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਰਾ, ਰੇ, ਰੀ | ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਸਹੇਲੀ |
| 📍 ਅਧਿਕਰਨ ਕਾਰਕ (Locative) | ਵਿੱਚ, ਉੱਤੇ, 'ਤੇ, ਪਰ | ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬ ਰੱਖੀ ਹੈ। |
| 📣 ਸੰਬੋਧਨ ਕਾਰਕ (Vocative) | ਹੇ, ਵੇ, ਨੀ, ਓ | ਹੇ ਰਾਮ! ਵੇ ਮੁੰਡਿਓ! |
3.2.3 ⏳ ਕਾਲ (Tense)
ਕਾਲ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਲ ਹਨ:
| ਕਾਲ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨਾਂ |
|---|---|---|
| 🍃 ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ (Present Tense) | ਕੰਮ ਦਾ ਹੁਣੇ ਹੋਣਾ। | ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਖੇਡਦੇ ਹਾਂ। |
| 🕰️ ਭੂਤ ਕਾਲ (Past Tense) | ਕੰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਣਾ। | ਉਹ ਸਕੂਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਖੇਡੇ। |
| 🌟 ਭਵਿਖ ਕਾਲ (Future Tense) | ਕੰਮ ਦਾ ਅੱਗੇ ਹੋਣਾ। | ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ। ਅਸੀਂ ਖੇਡਾਂਗੇ। |
ਕਾਲ ਦੇ ਭੇਦ (Sub-types): ਹਰੇਕ ਕਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
| ਭੇਦ | ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ (ਉਦਾਹਰਨ) | ਭੂਤ ਕਾਲ (ਉਦਾਹਰਨ) | ਭਵਿਖ ਕਾਲ (ਉਦਾਹਰਨ) |
|---|---|---|---|
| ਸਾਧਾਰਨ | ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ | ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ / ਪੜ੍ਹਿਆ | ਪੜ੍ਹੇਗਾ |
| ਚਾਲੂ | ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ |
| ਸ਼ੁੱਧ | ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ | ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ | ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ |
| ਸ਼ੱਕੀ/ਸੰਭਾਵੀ | ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਵੇਗਾ | ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ | (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ) |
3.2.4 🔗 ਸੰਧੀ (Sandhi) ਅਤੇ ਸਮਾਸ (Compound Words)
ਸੰਧੀ (Sandhi): ਦੋ ਵਰਣਾਂ (ਧੁਨੀਆਂ) ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। PSTET ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
| ਸੰਧੀ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ਸਵਰ ਸੰਧੀ | ਸਵਰ + ਸਵਰ | ਰਵੀ + ਇੰਦਰ = ਰਵਿੰਦਰ |
| ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧੀ | ਵਿਅੰਜਨ + ਸਵਰ/ਵਿਅੰਜਨ | ਸਤ + ਕਾਰ = ਸਤਕਾਰ |
| ਵਿਸਰਗ ਸੰਧੀ | ਵਿਸਰਗ (ਃ) + ਸਵਰ/ਵਿਅੰਜਨ | ਪ੍ਰਾਤਃ + ਕਾਲ = ਪ੍ਰਾਤ:ਕਾਲ (ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ) |
ਸਮਾਸ (Compound Words): ਜਦੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। PSTET ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
| ਸਮਾਸ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ⚖️ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ | ਪਹਿਲਾ ਪਦ ਮੁੱਖ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਾ ਪਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ। ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | ਰਸੋਈ + ਘਰ = ਰਸੋਈਘਰ (ਰਸੋਈ ਲਈ ਘਰ) ਸੱਚ + ਮਾਰਗ = ਸੱਚਮਾਰਗ |
| ⚡ ਕਰਮਧਾਰਯ | ਪਹਿਲਾ ਪਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਦ ਨਾਂਵ ਹੋਵੇ। | ਨੀਲਾ + ਕੰਠ = ਨੀਲਕੰਠ ਮਹਾਂ + ਦੇਵ = ਮਹਾਂਦੇਵ |
| 🔁 ਦਵੰਦਵ | ਦੋਵੇਂ ਪਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ। 'ਅਤੇ' ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ। | ਮਾਂ + ਪਿਉ = ਮਾਪੇ ਖਾਣਾ + ਪੀਣਾ = ਖਾਣ-ਪੀਣ |
| 🔄 ਦਿਗੁ | ਪਹਿਲਾ ਪਦ ਗਿਣਤੀ ਵਾਚਕ ਹੋਵੇ। | ਤਿੰਨ + ਲੋਕ = ਤਿਰਲੋਕੀ ਦੋ + ਪੱਤਰ = ਦੁਪੱਤਰਾ |
| 🎯 ਬਹੁਬਰੀਹਿ | ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। | ਲੰਮੇ + ਕੰਨ = ਲੰਮਕੰਨ (ਖੋਤਾ) ਚੰਦਰ + ਸ਼ੇਖਰ = ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) |
3.3 📖 ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ (Vocabulary Building)
PSTET ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਓ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ:
3.3.1 🔁 ਸਮਾਨਾਰਥਕ (Synonyms) ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ (Antonyms)
| ਸ਼ਬਦ | ਸਮਾਨਾਰਥਕ | ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|---|
| ਚੰਗਾ (Accha) | ਵਧੀਆ, ਉੱਤਮ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ | ਮੰਦਾ, ਬੁਰਾ, ਨਿਕੰਮਾ |
| ਸੁੰਦਰ (Sundar) | ਖੂਬਸੂਰਤ, ਮਨਮੋਹਕ, ਹਸੀਨ | ਕੁਰੂਪ, ਬਦਸੂਰਤ, ਭੈੜਾ |
| ਅਮੀਰ (Ameer) | ਧਨਵਾਨ, ਮਾਲਦਾਰ, ਰੱਜਿਆ-ਪੁੱਜਿਆ | ਗਰੀਬ, ਨਿਰਧਨ, ਕੰਗਾਲ |
| ਹਿੰਮਤ (Himmat) | ਦਲੇਰੀ, ਬਹਾਦਰੀ, ਸਾਹਸ | ਡਰ, ਕਾਇਰਤਾ, ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ |
| ਸਵੇਰ (Savere) | ਤੜਕਾ, ਸਵੇਰਾ, ਪ੍ਰਭਾਤ | ਸ਼ਾਮ, ਸੰਧਿਆ, ਤਰਕਾਲਾਂ |
| ਦਿਨ (Din) | ਵਾਰ, ਤਾਰੀਖ, ਰੋਜ਼ | ਰਾਤ, ਰੈਣ |
| ਗਰਮ (Garam) | ਤੱਤਾ, ਗਰਮਾਇਆ ਹੋਇਆ | ਠੰਡਾ, ਸੀਤਲ |
| ਸੱਚ (Sach) | ਸੱਚਾਈ, ਯਥਾਰਥ, ਤੱਥ | ਝੂਠ, ਕੂੜ |
3.3.2 ➊ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ (One-word Substitution)
| ਵਾਕੰਸ਼ | ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ |
|---|---|
| ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਮਰੇ | ਅਮਰ (Immortal) |
| ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਤਰੂ ਨਾ ਹੋਵੇ | ਅਜਾਤੀ (Invincible/Without enemy) |
| ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ | ਅਦ੍ਰਿਸ਼ (Invisible) |
| ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ | ਭੰਗਰ (Brittle) |
| ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ | ਅਲਿਖਤ/ਅਲਿਖਣਯੋਗ (Unwritten/Indescribable) |
| ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ | ਘਰੇਲੂ (Domestic) |
| ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ | ਪੇਂਡੂ (Rural) |
| ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ | ਸ਼ਹਿਰੀ (Urban) |
| ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ | ਦੇਸੀ (Native/Indigenous) |
| ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ | ਵਿਦੇਸ਼ੀ (Foreigner) |
3.3.3 💬 ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ (Idioms and Proverbs)
PSTET ਲਈ ਇਹ ਸੈਕਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਓ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਸਮਝੀਏ:
ਮੁਹਾਵਰੇ (Idioms):
| ਮੁਹਾਵਰਾ | ਅਰਥ | ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ |
|---|---|---|
| ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੌਂਕਣਾ | ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ | ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ-ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੌਂਕ ਦਿੱਤੀ। |
| ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਮਿਆਂ ਨਾ ਵੱਜਣਾ | ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਾ ਕਰਨੀ | ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਮਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੱਜਦਾ। |
| ਉਡੀਕਾਂ ਦੇ ਗੁਟ ਲਾਉਣਾ | ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ | ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਉਡੀਕਾਂ ਦੇ ਗੁਟ ਲਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਆਇਆ। |
| ਕਫ਼ਨ ਚੁੰਮਣਾ | ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ | ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕਫ਼ਨ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। |
| ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਨਾ | ਬਹੁਤ ਹੱਸਣਾ | ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਪਏ। |
| ਘੋੜੇ ਨਿਲਾਮ ਕਰਨਾ | ਦੌੜ-ਭੱਜ ਕਰਨਾ | ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਘੋੜੇ ਨਿਲਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। |
| ਚੂਲਾ ਕਰਨਾ | ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ | ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਚੂਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। |
| ਟੂਣਾ ਹੋਣਾ | ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਣੀ | ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਦਾ ਟੂਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। |
| ਡਲ਼ੀ ਉਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਜਾਣਾ | ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੇ ਸਫਲ ਹੋਣਾ | ਉਹ ਪੜ੍ਹਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਡਲ਼ੀ ਉਤੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। |
| ਮੂੰਹ ਵਟਾ ਲੈਣਾ | ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ | ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮੂੰਹ ਵਟਾ ਲਿਆ। |
ਅਖਾਣ (Proverbs):
| ਅਖਾਣ | ਅਰਥ | ਵਿਆਖਿਆ |
|---|---|---|
| ਅੱਗ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੁਝਦੀ | ਗੁੱਸਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿੱਟਦਾ | ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। |
| ਆਂਦਰਾਂ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ | ਮੂਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ | ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ, ਅੰਦਰੋਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। |
| ਉਡਣੋਂ ਰਹੀ ਤੇ ਲੱਕ ਟੁੱਟਾ | ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉੱਤੋਂ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ | ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਸੀ, ਉੱਤੋਂ ਹੋਰ ਆ ਡਿੱਗੀ। |
| ਕਰ ਭਲਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਫਲ ਚੰਗਾ | ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੋਗੇ, ਤਿਵੇਂ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ | ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਚੰਗਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। |
| ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਜ ਨਾਲ, ਪਈਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਦੇ ਪੈਂਦੇ ਫਿਰੇ | ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ, ਹੁਣ ਤਰਸਦਾ ਫਿਰਦੈ | ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ। |
| ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਠੀ ਉਸ ਦੀ ਭੈਂਸ | ਤਾਕਤਵਰ ਦਾ ਰਾਜ | ਜਿਸ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। |
| ਟੱਟੀ ਟੂਣੇ ਤੇ ਘਰ ਵਸੇ | ਸਾਂਝ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
| ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਵੇ ਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਵੇ | ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ | ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਨਾਲੋਂ ਸੀਮਤ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। |
| ਦੂਧ ਦਾ ਦੂਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਰਨਾ | ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ | ਹਰ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣੀ, ਝੂਠ-ਸੱਚ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ। |
| ਨੱਚ ਨਾ ਜਾਣੇ ਆਂਗਣ ਟੇਢਾ | ਅਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ | ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। |
| ਪੁੱਤ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਘਰ ਵਸੇ, ਪੁੱਤ ਕਮਲਾ ਤਾਂ ਘਰ ਖਸੇ | ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਮਾੜਾ ਪੁੱਤਰ ਤਬਾਹੀ | ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। |
3.4 ✍️ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ (Sentence Structure)
3.4.1 📐 ਵਾਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (Types of Sentences)
ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ (Based on Structure):
| ਵਾਕ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| 📄 ਸਧਾਰਨ ਵਾਕ (Simple Sentence) | ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਉਪਵਾਕ (Independent Clause) | ਮੁੰਡਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |
| 📑 ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਵਾਕ (Compound Sentence) | ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਉਪਵਾਕ + ਯੋਜਕ | ਮੁੰਡਾ ਸਕੂਲ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। |
| 📚 ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਕ (Complex Sentence) | ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ + ਇੱਕ ਅਧੀਨ ਉਪਵਾਕ | ਜਦੋਂ ਮੁੰਡਾ ਸਕੂਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਛੁੱਟੀ ਹੈ। |
ਅਰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ (Based on Meaning):
| ਵਾਕ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| 🗣️ ਬਿਆਨੀਆ ਵਾਕ (Assertive/Declarative) | ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਦੇਣਾ | ਅੱਜ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ। |
| ❓ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚੀ ਵਾਕ (Interrogative) | ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ | ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਕੂਲ ਆਵੋਗੇ? |
| ⚡ ਆਗਿਆਵਾਚੀ ਵਾਕ (Imperative) | ਆਗਿਆ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਸਲਾਹ ਦੇਣਾ | ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਜਾਓ। (ਆਗਿਆ) ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ। (ਸਲਾਹ) |
| 😲 ਵਿਸਮਿਕ ਵਾਕ (Exclamatory) | ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ | ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ! |
3.4.2 🔄 ਵਾਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਨ (Transformation of Sentences)
| ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਦੀ ਕਿਸਮ | ਨਿਯਮ | ਉਦਾਹਰਨ |
|---|---|---|
| ✅ ਤੋਂ ❌ (Affirmative to Negative) | ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ (ਨਹੀਂ, ਮਤ) ਜੋੜਨਾ | ਹਾਂ-ਬਾਜ਼: ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਂ-ਬਾਜ਼: ਉਹ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। |
| 🗣️ ਤੋਂ ❓ (Assertive to Interrogative) | ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣਾ | ਬਿਆਨੀਆ: ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚੀ: ਕੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤੁਹਾਡੀ ਹੈ? |
| 😲 ਤੋਂ 🗣️ (Exclamatory to Assertive) | ਵਿਸਮਿਕ ਸ਼ਬਦ ਹਟਾ ਕੇ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ | ਵਿਸਮਿਕ: ਵਾਹ! ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ! ਬਿਆਨੀਆ: ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। |
3.4.3 🛠️ ਵਾਕ ਸੁਧਾਰ (Sentence Correction)
PSTET ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਾਕ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ:
| ❌ ਗ਼ਲਤ ਵਾਕ | ✅ ਸਹੀ ਵਾਕ | ⚠️ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ |
|---|---|---|
| ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਲਿਆਇਆ। | ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਲਿਆਇਆ। | ਸੰਬੰਧਕ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ (Pronoun ਦਾ ਰੂਪ) |
| ਕੁੜੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। | ਕੁੜੀ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। | ਲਿੰਗ ਦਾ ਮੇਲ ਨਾ ਹੋਣਾ (Gender agreement) |
| ਮੁੰਡੇ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। | ਮੁੰਡੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। | ਵਚਨ ਦਾ ਮੇਲ ਨਾ ਹੋਣਾ (Number agreement) |
| ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। | ਭਲਕੇ/ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਜਾਵਾਂਗਾ। | ਕਾਲ ਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਵਰਤੋਂ (Tense confusion) |
| ਉਹ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ। | ਉਸ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ। | ਪੜਨਾਂਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ |
🏆 ਅਭਿਆਸ ਡ੍ਰਿਲ (Practice Exercise)
ਹੁਣ ਪਾਏ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ PSTET ਪੈਟਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
Q1. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜੀ Part of Speech ਹੈ?
"ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
A. ਨਾਂਵ (Noun)
B. ਪੜਨਾਂਵ (Pronoun)
C. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective)
D. ਕਿਰਿਆ (Verb)
Q2. "ਕੁੜੀ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
A. ਕੁੜੀ
B. ਕੁੜੀਆਂ
C. ਕੁੜੀਆ
D. ਕੁੜਿਆਂ
Q3. "ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ।" ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ "ਨੇ" ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਕ ਹੈ?
A. ਕਰਮ ਕਾਰਕ
B. ਕਰਨ ਕਾਰਕ
C. ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ
D. ਸੰਪਰਦਾਨ ਕਾਰਕ
Q4. "ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਸਕੂਲ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਾਲ ਹੈ?
A. ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ
B. ਭੂਤ ਕਾਲ
C. ਭਵਿਖ ਕਾਲ
D. ਸ਼ੱਕੀ ਭਵਿਖ ਕਾਲ
Q5. "ਨੀਲਾ + ਕੰਠ" ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਸਿਕ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
A. ਨੀਲਕੰਠ
B. ਨੀਲਾ ਕੰਠ
C. ਨੀਲੇਕੰਠ
D. ਨੀਲਾਂ ਕੰਠ
Q6. "ਸੁੰਦਰ" ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਹੈ?
A. ਖੂਬਸੂਰਤ
B. ਸੋਹਣਾ
C. ਕੁਰੂਪ
D. ਮਨਮੋਹਕ
Q7. ਮੁਹਾਵਰੇ "ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੌਂਕਣਾ" ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
A. ਅੱਖਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੀਆਂ
B. ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ
C. ਧੂੜ ਪਾਉਣੀ
D. ਰੋਣਾ
Q8. "ਜਿਵੇਂ ਕਰਮ ਕਰੋਗੇ, ਤਿਵੇਂ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ" - ਇਸ ਅਰਥ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਅਖਾਣ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ?
A. ਕਰ ਭਲਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਫਲ ਚੰਗਾ
B. ਦੂਧ ਦਾ ਦੂਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ
C. ਆਂਦਰਾਂ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ
D. ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਵੇ ਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਵੇ
Q9. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਨਾਂਹ-ਬਾਜ਼ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲੋ: "ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
A. ਉਹ ਸਕੂਲ ਗਿਆ।
B. ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਵੇਗਾ।
C. ਉਹ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
D. ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Q10. ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ:
"ਕੁੜੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।"
A. ਲਿੰਗ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ
B. ਵਚਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ
C. ਕਾਲ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ
D. ਕਾਰਕ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (B) ਪੜਨਾਂਵ - 'ਉਹ' ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਂ (ਨਾਂਵ) ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
S2. Ans. (B) ਕੁੜੀਆਂ - ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਈ/ਈਆਂ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ।
S3. Ans. (C) ਕਰਤਾ ਕਾਰਕ - 'ਨੇ' ਕਰਤਾ (ਰਾਮ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
S4. Ans. (C) ਭਵਿਖ ਕਾਲ - 'ਜਾਵੇਗਾ' ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਭਵਿਖ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
S5. Ans. (A) ਨੀਲਕੰਠ - ਇਹ ਕਰਮਧਾਰਯ ਸਮਾਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ (ਨੀਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਠ)।
S6. Ans. (C) ਕੁਰੂਪ - ਸੁੰਦਰ ਦਾ ਉਲਟ 'ਬਦਸੂਰਤ' ਜਾਂ 'ਕੁਰੂਪ' ਹੈ।
S7. Ans. (B) ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ - 'ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਝੌਂਕਣਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ।
S8. Ans. (A) ਕਰ ਭਲਾ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਫਲ ਚੰਗਾ - ਇਹ ਅਖਾਣ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
S9. Ans. (C) ਉਹ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। - ਨਾਂਹ-ਬਾਜ਼ ਵਾਕ ਵਿੱਚ 'ਨਹੀਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
S10. Ans. (A) ਲਿੰਗ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ - 'ਕੁੜੀ' (ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ) ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ (ਖੇਡਦੀ) ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
🏁 ਸਿੱਟਾ (Conclusion)
ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਥੀਓ,
ਇਹ ਸੀ Chapter 3: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੈਪਟਰ, ਇਸਦੇ ਰੰਗੀਨ ਆਈਕਨਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਟੇਬਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਸਹਿਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ PSTET ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ। 🍎
ਅਗਲੇ ਭਾਗ (Part II: Pedagogy of Language Development) ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂਗੇ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਅਭਿਆਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਰਹੋ! 📚🎯
ਤੁਹਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ! 🌟 - ਟੀਮ PSTET ਗਾਈਡ
