Chapter 2: ਅਣਡਿੱਠ ਕਵਿਤਾ: ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਆਨੰਦ (Unseen Poem: Comprehension and Appreciation)
ਅਧਿਆਪਕ ਮਿੱਤਰੋ, PSTET (Punjab State Teacher Eligibility Test) ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ! ਪਿਛਲੇ ਚੈਪਟਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗਦ ਟੋਟੇ (Prose Passage) ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰਤਮ ਰੂਪ ਕਵਿਤਾ (Poetry) ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਨਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਬਣਾਂਗੇ। 📚🎯
ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਝਰਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। PSTET ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੀਏ। ✨
2.1 🎨 ਕਾਵਿ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (Introduction to Poetry Analysis)
ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਗੱਲਬਾਤ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਚਿੱਤਰਾਂ (Imagery), ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ (Symbolism) ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ (Figurative Language) ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਆਓ, ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ:
| ਕਾਵਿ-ਤੱਤ (Element) | 🤔 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | 🖼️ ਪੰਜਾਬੀ ਉਦਾਹਰਨ (Example) | 💡 ਵਿਆਖਿਆ (Explanation) |
|---|---|---|---|
| 🖼️ ਬਿੰਬ (Imagery) | ਕਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਦੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਸਵਾਦ ਲੈਣਾ, ਛੂਹਣਾ) ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। | "ਸੰਘਣੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਕਾਠਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ।" ⚡🌧️ | ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਕਾਲੀ, ਡਰਾਉਣੀ ਰਾਤ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਿੰਬ (Visual Imagery) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। |
| 🔮 ਪ੍ਰਤੀਕ (Symbolism) | ਕੋਈ ਵਸਤੂ, ਪ੍ਰਾਣੀ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਬੂਟਾ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਭਾਵ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। | * "ਅੰਬ ਦਾ ਬੂਟਾ ਲਾਇਆ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ।"* 🌱 | ਇੱਥੇ ਬੂਟਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਸ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਮ ਪ੍ਰਤੀਕ: 🕊️ ਕਬੂਤਰ: ਸ਼ਾਂਤੀ ☀️ ਸੂਰਜ: ਉਮੀਦ, ਤਾਕਤ, ਜੀਵਨ 🌑 ਹਨੇਰਾ/ਰਾਤ: ਮੁਸੀਬਤ, ਉਦਾਸੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ 🔥 ਅੱਗ: ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਤਬਾਹੀ |
| 🎭 ਅਲੰਕਾਰ (Figurative Language) | ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। | *"ਉਪਮਾ (Simile): ਸੂਰਜ ਜਿਉਂ ਗੋਲ਼ਾ ਸੋਨੇ ਦਾ, ਡੁੱਬਿਆ ਪਹਾੜ ਓਹਲੇ।" ( 'ਜਿਉਂ' ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਹੈ) *"ਰੂਪਕ (Metaphor): ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਕ ਪੰਛੀ, ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦਾ।" (ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪੰਛੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ) | 'ਜਿਉਂ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੋਲ਼ੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਮਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ (ਜਿਉਂ/ਵਾਂਗੂੰ) ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਪੰਛੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪਕ ਹੈ। |
2.2 📜 ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੱਤ (Elements of a Poem)
ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਨਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ:
| ਤੱਤ (Element) | 🤔 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ | 🎵 ਪੰਜਾਬੀ ਉਦਾਹਰਨ (Example) | 💡 PSTET ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (PSTET Perspective) |
|---|---|---|---|
| 🔊 ਤੁਕਾਂਤ (Rhyme) | ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। | "ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬਰਸੇ ਬੱਦਲ ਧਰਤੀ ਹੋਈ ਸਦਾ ਰੱਬਲ" (ਇੱਥੇ 'ਬੱਦਲ' ਅਤੇ 'ਰੱਬਲ' ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਹੈ) | ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: "ਉਪਰੋਕਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ?" ਜਾਂ "ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸਤਰ 'ਅੰਬ' ਨਾਲ ਤੁਕਾਂਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?" |
| 🎵 ਤਾਲ/ਲੈ (Rhythm) | ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਵਾਹ। ਇਹ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (Meters) ਅਤੇ ਤਣਾਅ (Stress) ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | "ਆਓ ਭਾਈ, ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਈਏ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਧੰਨ ਵਖਾਈਏ" 🎶 | ਤਾਲ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣਾ ਥੋੜਾ ਔਖਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਚੀ-ਉਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। PSTET ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਸਵਾਲ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝ ਲਈ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। |
| 😌 ਮੂਡ/ਰਸ (Mood) | ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ (Atmosphere) ਹੈ ਜੋ ਕਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। | 😊 ਖੁਸ਼ੀ: "ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਧੜਕੇ, ਮੇਰੀ ਰੂਹ ਹੱਸੇ" 😢 ਉਦਾਸੀ: "ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੁੰਨਾ ਸੁੰਨਾ ਜਹਿੰਦਾ" 🔥 ਜੋਸ਼: "ਖੂਨੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਹੋਰ ਲਹੂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ" 🤔 ਚਿੰਤਨ: "ਕੌਣ ਜਾਣੇ ਪਰਦੇਸੀ ਰਾਹ, ਕੌਣ ਸਮਝੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ?" | PSTET ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: "ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲਹਿਜਾ (Tone) ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ?" ਜਾਂ "ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" |
| 💡 ਵਿਸ਼ਾ/ਭਾਵ (Theme) | ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼। ਕਵੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? | ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ (Common Themes): • ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ (Patriotism) 🇮🇳 • ਪਿਆਰ/ਵਿਛੋੜਾ (Love/Separation) 💔 • ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ (Nature) 🌳 • ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ (Social Evils) 👹 • ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਕਦਰ (Value of Hard Work) 💪 • ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ (Philosophy of Life) 🧘 | ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: "ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ / ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੈ?" ਜਵਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। |
2.3 🧐 ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ (Answering Questions on Poems)
PSTET ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਆਓ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ:
| ਕਿਸਮ (Type of Question) | 🧠 ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ (Strategy) | 📌 PSTET ਟਿਪ (Important Tip) |
|---|---|---|
| 1. ਕਵੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ / ਵਿਸ਼ਾ (Poet's Message / Theme) | 🤔 ਤਕਨੀਕ: ਸਮੁੱਚਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ (Focus on the Whole)। ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੋ। ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਚਿੱਤਰ ਵਰਤੇ ਹਨ? ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਡ ਕੀ ਹੈ? ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ (Keywords) ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢੋ। | ਉੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਧਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾ ਲਗਾਓ। |
| 2. ਕਾਵਿ-ਗੁਣ (Poetic Devices) ਦੀ ਪਛਾਣ | 🔍 ਤਕਨੀਕ: ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ (Focus on Words and Structure)। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਸਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ। ਦੇਖੋ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ? ਕੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਕੀ ਬਿਨਾਂ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਨਿਰਜੀਵ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ? | ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ: • ਉਪਮਾ (Simile): ਜਿਉਂ, ਵਾਂਗੂੰ, ਸਮਾਨ (Comparison words) • ਰੂਪਕ (Metaphor): ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ • ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification): ਨਿਰਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜਾਨ • ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (Alliteration): ਇੱਕੋ ਵਰਣ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ |
| 3. ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Inference-based Questions) | 🕵️ ਤਕਨੀਕ: ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝੋ (Understand the Context)। ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿੱਧੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ "ਇਸ ਸਤਰ ਤੋਂ ਕੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ?" ਜਾਂ "ਕਵੀ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਸਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ (ਪ੍ਰਸੰਗ) ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖੋ। ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੂਡ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੋਚੋ। | 'Because' (ਕਿਉਂਕਿ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੋਚੋ। ਜੇਕਰ ਸਤਰ 'ਬ' ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ 'ਅ' ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਪੈਸੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। |
2.4 💪 ਅਭਿਆਸ ਡ੍ਰਿਲ (Practice Exercise)
ਹੁਣ ਪਾਏ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿਓ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ PSTET ਪੈਟਰਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
🟢 ਕਵਿਤਾ 1 (ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ / Patriotic) 🔥
1. ਖੂਨੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਹੋਰ ਲਹੂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ,
2. ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ, ਜੋ ਹੋ ਗਏ ਕੁਰਬਾਨ ਕਦੇ।
3. ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ 'ਤੇ, ਹਰ ਸਾਲ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਕਰੀਏ,
4. ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਚੱਲੀਏ।
5. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੋ ਜੋਸ਼ ਭਰੋ,
6. ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕੇ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੜੋ।
7. ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੇ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੰਗਿਆ ਬਲਿਦਾਨ,
8. ਚੱਲੋ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰੀਏ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ।
📝 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions)
Q1. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ (Central Theme) ਕੀ ਹੈ? (What is the central theme of the poem?)
A. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ (Beauty of Punjab)
B. ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ (Tribute to martyrs and inspiration for youth)
C. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (Problems of youth)
D. ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (Agricultural development)
Q2. "ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ, ਜੋ ਹੋ ਗਏ ਕੁਰਬਾਨ ਕਦੇ।" (ਸਤਰ 2) ਇਸ ਸਤਰ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? (What is the meaning of line 2?)
A. ਸ਼ਹੀਦ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਾਰਨ।
B. ਕੁਝ ਸ਼ਹੀਦ ਮਰੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ।
C. ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।
D. ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਭੂਤ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Q3. "ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੋ ਜੋਸ਼ ਭਰੋ।" (ਸਤਰ 5) ਇਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ (Poetic Device) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ?
A. ਉਪਮਾ (Simile)
B. ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (Alliteration)
C. ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification)
D. ਰੂਪਕ (Metaphor)
Q4. 'ਬਲਿਦਾਨ' ਸ਼ਬਦ (ਸਤਰ 7) ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ (Synonym) ਕੀ ਹੈ? (What is the synonym of 'Balidan'?)
A. ਕਾਇਰਤਾ (Cowardice)
B. ਕੁਰਬਾਨੀ (Sacrifice)
C. ਇਨਾਮ (Award)
D. ਜ਼ਿੰਦਗੀ (Life)
Q5. ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲਹਿਜਾ (Tone) ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? (What is the tone of the poem?)
A. ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ (Sad and hopeless)
B. ਡਰਾਉਣਾ (Scary)
C. ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ (Energetic and inspirational)
D. ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ (Sarcastic)
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਸਤਰ 1-4) ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਸਤਰ 5-8)। ਇਸ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੂ (ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ) ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। 🇮🇳
S2. Ans. (A)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। 🕯️
S3. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ 'ਨੌ', 'ਵਾਨਾਂ', 'ਰਗਾਂ', 'ਵਿੱਚ' - ਇੱਥੇ 'ਵ' ਅਤੇ 'ਰ' ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਲੈਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (Alliteration) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। 🔡
S4. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Vocabulary) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। 'ਬਲਿਦਾਨ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਬਲੀ ਦੇਣਾ' ਯਾਨੀ 'ਕੁਰਬਾਨੀ'। 🙏
S5. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਲਹਿਜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। 'ਜੋਸ਼ ਭਰੋ', 'ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ', 'ਬਲਿਦਾਨ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਮੰਗ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਹੈ। 🔥
🟡 ਕਵਿਤਾ 2 (ਕੁਦਰਤ / Nature) 🌳
1. ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਕਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਬਰਸਿਆ,
2. ਕਿਹੜੀ ਧੁੱਪ ਨੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰਿਆਲੀ ਨੂੰ ਹਸਾਇਆ।
3. ਬੂਟਾ-ਬੂਟਾ ਝੂਮੇ, ਫੁੱਲ-ਫੁੱਲ ਮੁਸਕਾਏ,
4. ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਜਗ ਸੁਰਖ਼ਾਏ।
5. ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੱਠਾ-ਮੱਠਾ ਵਗਦਾ,
6. ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ, ਬੱਦਲ ਸੀ ਲੁਕਦਾ।
7. ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਖੇਲ ਨਿਰਾਲਾ,
8. ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਪਲ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤਾਲਾ।
📝 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions)
Q1. ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸਤਰ ਉਪਮਾ (Simile) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ? (Which of the following lines is an example of Simile?)
A. ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਾ ਜਗ ਸੁਰਖ਼ਾਏ।
B. ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਕਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਬਰਸਿਆ।
C. ਬੂਟਾ-ਬੂਟਾ ਝੂਮੇ, ਫੁੱਲ-ਫੁੱਲ ਮੁਸਕਾਏ।
D. ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੱਠਾ-ਮੱਠਾ ਵਗਦਾ।
Q2. "ਬੂਟਾ-ਬੂਟਾ ਝੂਮੇ, ਫੁੱਲ-ਫੁੱਲ ਮੁਸਕਾਏ।" (ਸਤਰ 3) ਇਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤਿਆ ਹੈ? (Which poetic device is used in line 3?)
A. ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (Alliteration)
B. ਰੂਪਕ (Metaphor)
C. ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification)
D. ਉਪਮਾ (Simile)
Q3. ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਡ (Mood) ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? (What is the mood of the poem?)
A. ਉਦਾਸ (Sad)
B. ਭਿਆਨਕ (Horrific)
C. ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ (Joyful and peaceful)
D. ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ (Angry)
Q4. "ਮੱਠਾ-ਮੱਠਾ" ਸ਼ਬਦ (ਸਤਰ 5) ਕਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਾਰੇ (Language Feature) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ? (The word 'Mattha-Mattha' in line 5 is an example of which language feature?)
A. ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ (Antonyms)
B. ਪੁਨਰੁਕਤੀ (Reduplication / Repeated words)
C. ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ (Synonyms)
D. ਸੰਧੀ (Sandhi)
Q5. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? (What is the central idea of the poem?)
A. ਬਾਰਿਸ਼ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਹੈ।
B. ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ।
C. ਪੰਛੀ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
D. ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੁਲਨਾ ਲਈ 'ਜਿਉਂ', 'ਵਰਗਾ', 'ਸਮਾਨ', 'ਸਰਿੱਖੜਾ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਵਰਗਾ' ਸ਼ਬਦ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 🏆
S2. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਝੂਮਦੇ ਨਹੀਂ, ਫੁੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨਿਰਜੀਵ (ਬੂਟੇ, ਫੁੱਲ) ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ (ਝੂਮਣਾ, ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ) ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification) ਹੈ। 😊🌼
S3. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਮੂਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਝੂਮਦੇ ਬੂਟੇ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਫੁੱਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਗ, ਮੱਠਾ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ - ਇਹ ਸਭ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਡ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। 😌🌿
S4. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਪੁਨਰੁਕਤੀ (Reduplication) ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ: ਮੱਠਾ-ਮੱਠਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਰਾਤ-ਦਿਨ)। 🔁
S5. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ (ਪਾਣੀ, ਧੁੱਪ, ਬੂਟੇ, ਫੁੱਲ, ਪੰਛੀ, ਨਦੀਆਂ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਸਤਰ 8)। ਇਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। 🌍💖
🔵 ਕਵਿਤਾ 3 (ਸਮਾਜਿਕ / Social) 🏙️
1. ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ,
2. ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹੀ ਗੇਂਦ, ਪਰ ਖੇਡਣਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
3. ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਕੂਲ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ,
4. ਮਜਬੂਰੀ ਦੀ ਇਹ ਦਾਸਤਾਂ, ਕਿੰਨੀ ਭਰੀ ਮਜ਼ਬੂਰ।
5. ਬਸਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਕਪੜੇ ਦੀ ਝੋਲ਼ੀ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਗਈਆਂ ਖੋ,
6. ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਨਵਾਂ।
7. ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਪੜ੍ਹਦਾ,
8. ਇੱਕ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਕੋਸਦਾ।
📝 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions)
Q1. "ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਬਾਲ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ।" (ਸਤਰ 1) ਇਸ ਸਤਰ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ? (What does line 1 imply?)
A. ਬੱਚਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
B. ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਂ 'ਬੁੱਢਾ' ਸੀ।
C. ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਝੱਲੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
D. ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
Q2. ਕਵੀ ਨੇ 'ਬਾਲ ਬੁੱਢਾ' ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ? (What contrast does the poet show between the life of 'Baal Budha' and normal children?)
A. ਆਮ ਬੱਚੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
B. ਆਮ ਬੱਚੇ ਗੇਂਦ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਬੱਚਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ।
C. ਇਹ ਬੱਚਾ ਬੁੱਢਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਜਵਾਨ ਹਨ।
D. ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Q3. "ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਪੜ੍ਹਦਾ।" (ਸਤਰ 7) ਇਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ? (Which poetic device is used in line 7?)
A. ਉਪਮਾ (Simile) - ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ 'ਵਾਂਗੂੰ' ਹੈ।
B. ਰੂਪਕ (Metaphor) - 'ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ' (ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪਕ) ਅਤੇ 'ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸਫ਼ੇ' (ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪਕ)।
C. ਮਾਨਵੀਕਰਨ (Personification) - ਦੁਨੀਆਂ ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
D. ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ (Alliteration) - 'ਦ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।
Q4. 'ਮਜਬੂਰ' (ਸਤਰ 4) ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ (Antonym) ਕੀ ਹੈ? (What is the antonym of 'Majboor'?)
A. ਲਾਚਾਰ (Helpless)
B. ਮਜ਼ਬੂਤ (Strong)
C. ਤਾਕਤਵਰ (Powerful)
D. ਸਮਰੱਥ (Capable / Able)
Q5. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕਵੀ ਕੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? (What message does the poet want to convey through this poem?)
A. ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
B. ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
C. ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਖੋਹ ਰਹੀ ਹੈ।
D. ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਬੁੱਢਾ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਥੱਕਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 😔
S2. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਵਿਪਰੀਤਤਾ (Contrast) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਬੱਚੇ ਗੇਂਦ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਸਤਰ 2-3), ਜਦਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਰਿਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ (ਸਤਰ 6)। 🆚
S3. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕਾਵਿ-ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ 'ਦੁਨੀਆਂ' ਕਿਹਾ ਹੈ (ਰੂਪਕ) ਅਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 'ਸਫ਼ੇ' ਕਿਹਾ ਹੈ (ਰੂਪਕ)। ਕੋਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸ਼ਬਦ (ਜਿਉਂ/ਵਾਂਗੂੰ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰੂਪਕ ਹੈ। 📚💰
S4. Ans. (D)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (Antonyms) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। 'ਮਜਬੂਰ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਬੇਬਸ, ਲਾਚਾਰ'। ਇਸਦਾ ਉਲਟ 'ਸਮਰੱਥ' (able/capable) ਹੈ। 'ਮਜ਼ਬੂਤ' (strong) ਅਤੇ 'ਤਾਕਤਵਰ' (powerful) ਦਾ ਸਬੰਧ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੈ, ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ⚖️
S5. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਖੇਡਣਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਸਭ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। 👧🔨
🟣 ਕਵਿਤਾ 4 (ਰਹੱਸਮਈ / ਆਧੁਨਿਕ / Philosophical / Modern) 🌌
1. ਅਸੀਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੀ ਭਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ,
2. ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।
3. ਹਰ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਸੀ,
4. ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੇਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਚੁੱਪ ਦਾ ਸਾਈਆਂ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।
📝 ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Questions)
Q1. "ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।" (ਸਤਰ 2) ਇਸ ਸਤਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ? (What is the inner meaning of line 2?)
A. ਉਹ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ।
B. ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੌਸ਼ਨੀ (ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖਾਂ) ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਸੁੱਖ (ਹਨੇਰਾ/ਸ਼ਾਂਤੀ) ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
C. ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਹਨੇਰਾ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ।
D. ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ।
Q2. "ਹਰ ਚਿਹਰਾ ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ ਸੀ।" (ਸਤਰ 3) ਇਸ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ (Paradox/Oxymoron) ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ? (What contrast does the poet show in line 3?)
A. ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ
B. ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਪਣ (Sunapan) ਵਿੱਚ
C. ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ
D. ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਵਿੱਚ
Q3. 'ਇਕੱਲੇਪਣ' (ਸਤਰ 1) ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜੀ Part of Speech ਹੈ? (Which part of speech is the word 'Ikalepan'?)
A. ਨਾਂਵ (Noun)
B. ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adjective)
C. ਕਿਰਿਆ (Verb)
D. ਕਿਰਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (Adverb)
Q4. ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲਹਿਜਾ (Tone) ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? (What is the tone of the poem?)
A. ਜੋਸ਼ੀਲਾ (Energetic)
B. ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ (Sarcastic)
C. ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ (Philosophical and contemplative)
D. ਖੁਸ਼ (Happy)
🔑 ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ (Answers with Explanation)
S1. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ-ਆਧਾਰਿਤ/ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖਾਂ (ਰੌਸ਼ਨੀ/ਦਰਿਆ) ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ (ਹਨੇਰਾ/ਟੀਕਾ) ਵਿੱਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਟੀਕਾ' ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇਕਾਂਤ ਜਾਂ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। 🌃
S2. Ans. (B)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਵਿਪਰੀਤਤਾ (Contrast) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਤਾਂ ਸਭ ਠੀਕ ਸੀ (ਮੁਸਕਾਨ), ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਭ ਖਾਲੀ (ਸੁੰਨ) ਸੀ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੈ। 😶😊
S3. Ans. (A)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਵਿਆਕਰਨ (Parts of Speech) ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। 'ਇਕੱਲੇਪਣ' ਇੱਕ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਂਵ ਹੈ। 🔤
S4. Ans. (C)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਲਹਿਜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੀ ਭਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਚੁੱਪ ਦਾ ਸਾਈਆਂ), ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। 🤔💭
ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਥੀਓ,
ਇਹ ਸੀ Chapter 2: Unseen Poem: Comprehension and Appreciation ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੈਪਟਰ, ਇਸਦੇ ਰੰਗੀਨ ਆਈਕਨਾਂ, ਸਪਸ਼ਟ ਟੇਬਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਸਹਿਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ PSTET ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿਖਾਓ। 🍎
ਅਗਲੇ ਚੈਪਟਰ (Chapter 3: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਯੋਗਤਾ) ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਯਾਨੀ ਵਿਆਕਰਨ, ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਂਗੇ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਅਭਿਆਸ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ! 📚🎯
ਤੁਹਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ! - ਟੀਮ PSTET ਗਾਈਡ 🌟
