CDP - Paper 1 Previous Year Question Papers (Punjabi)
CDP Paper - 1 2025 (PSTET) – Punjabi
(A) ਸਿਰਫ਼
ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਸੁਧਾਰ ਕੇ।
(B) ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ
ਸਹਾਇਤਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਜਿਸ
ਨਾਲ ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ
(self-concept) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ।
(C) ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ
ਘਟਾ ਕੇ।
(D) ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘ਤੇ
ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੁਨਰ ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵਧਾ ਕੇ,
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ (self-concept) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਥੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਅਤੇ
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਇੱਕ
ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਅਤੇ
ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ
ਦੇ ਮੌਕੇ ਦਿੰਦੇ
ਹਨ। ਇਸ
ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼
ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ ਸਗੋਂ ਆਪਸੀ
ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦੀ
ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਵਧਦੀ
ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚੇ
ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ
(self-esteem) ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
ਚਿੰਤਾ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਚਾਰ
ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ,
ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ
ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ
ਹਨ। ਵਿਗੋਤਸਕੀ
(Vygotsky) ਦੇ ZPD (Zone of
Proximal Development) ਸੰਕਲਪ
ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ
ਹਨ।
2. ਆਟਿਜ਼ਮ
ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ (ASD) ਕੀ ਹੈ?
(A) ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ।
(B) ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ
ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ
ਵਿਕਾਰ (developmental
disorder)।
(C) ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ
ਸਮੱਸਿਆ।
(D) ਇੱਕ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ
ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ (developmental disorder)।
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ
ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ ਜੋ ਬਚਪਨ
ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ, ਸੰਚਾਰ
ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ
ਬਿਮਾਰੀ, ਅਸਥਾਈ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂ
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ASD ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ
ਅਤੇ ਖਾਸ ਰੁਚੀਆਂ
ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ
(behavioral therapy, visual aids, structured routines) ਨਾਲ ਬਹੁਤ
ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
3. ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਵੇਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਿਉਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਜ਼ੂਅਲ,
ਆਡੀਟਰੀ, ਟੈਕਟਾਈਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ?
(A) ਵਿਗਿਆਨ
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ
ਦੀ ਲੋੜ ਘਟਾਉਣ
ਲਈ।
(B) ਸਿਰਫ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਿੱਖਣ ‘ਤੇ
ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।
(C) ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਨੂੰ
ਵਧੇਰੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
(D) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ
ਦੀ ਸੰਵੇਦੀ-ਅਧਾਰਿਤ
ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ
ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ
ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ
ਕਰਨ ਲਈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਠੋਸ,
ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ
ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ,
ਛੂਹਦੇ ਅਤੇ ਹਿਲਾ ਕੇ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਦੀ ਸਮਝ ਡੂੰਘੀ
ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਬਣਦੀ
ਹੈ। ਅਮੂਰਤ
ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਸੰਵੇਦੀ
ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮਲਟੀ-ਸੈਂਸਰੀ ਸਿਖਿਆ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਖਣ
ਸ਼ੈਲੀਆਂ (visual, auditory,
kinesthetic) ਅਤੇ ਸਿਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ: ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ
ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਬਰਫ਼
ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਪਿਘਲਣਾ
ਦੇਖਣਾ।
4. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਇੱਕ ਕੁਕਰਮੀ (delinquent) ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
(A) ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜੋ ਗੰਭੀਰ
ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ
ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਯੋਗ
ਹਨ।
(B) ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਪਰਾਧੀ ਜਿਸ
ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਮਾਮੂਲੀ ਹਨ
ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ
ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ
ਕਿ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ (bullying), ਝੂਠ
ਬੋਲਣਾ, ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਤੋਂ
ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ (truancy)।
(C) ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜੋ ਕਦੇ
ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਿਯਮ
ਨਹੀਂ ਤੋੜਦਾ।
(D) ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼
ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਤੋਂ
ਬਚਦਾ ਹੈ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਅਪਰਾਧੀ
ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ
ਮਾਮੂਲੀ ਹਨ ਅਤੇ
ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ
ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ
(bullying), ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ, ਜਾਂ ਸਕੂਲ
ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ
(truancy)।
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ,
"ਕੁਕਰਮੀ ਬੱਚਾ" ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ
ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ
ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ
ਸਕੂਲੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ
ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ
ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ: ਝਗੜੇ,
ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੁਕਰਮੀ ਵਿਵਹਾਰ ਅਕਸਰ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਂ ਸਾਥੀ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੀ
ਬਜਾਏ ਪੁਨਰਵਾਸ (restorative practices) ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਵਹਾਰ
ਸਹਾਇਤਾ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ
ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਸ਼ੂ (infant) ਦੇ ਬੋਲੀ ਵਿਕਾਸ
ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
(A) ਸ਼ਿਸ਼ੂ
ਰੋਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ
ਕਰਕੇ ਕੂ ਕਰਨ
(cooing) ਅਤੇ ਬੇਬਲਿੰਗ (babbling) ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ,
ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ
ਬੇਬਲਿੰਗ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ
ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜੋ
ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
(B) ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲ
ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ
ਹਨ, ਫਿਰ ਕੂ
ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੋਣ
ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।
(C) ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ
ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਤੁਰੰਤ
ਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ
ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
(D) ਬੇਬਲਿੰਗ ਪੂਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਅਵਸਥਾ
ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਰੋਣ ਤੋਂ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕੂ ਕਰਨ
(cooing) ਅਤੇ ਬੇਬਲਿੰਗ (babbling) ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ,
ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ
ਬੇਬਲਿੰਗ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ
ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜੋ
ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੋਲੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ
ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ ਕ੍ਰਮ ਹੈ: ਜਨਮ
ਤੋਂ ਰੋਣਾ, 2-3 ਮਹੀਨਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਕੂ ਕਰਨਾ
(vowel-like sounds), ਫਿਰ
6-10 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਬਲਿੰਗ (consonant-vowel combinations)। ਲਗਭਗ 8-10 ਮਹੀਨਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਬੇਬਲਿੰਗ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਜੋ ਬੱਚਾ ਸੁਣਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ
ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ
ਜਵਾਬ ਦੇ ਕੇ,
ਮਾਂ-ਬੋਲੀ (motherese) ਵਰਤ
ਕੇ, ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ
ਕੇ ਸੁਣਾ ਕੇ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
6. ਕਿਹੜਾ
ਸ਼ਬਦ ਧੁਨੀ-ਪੱਖੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਭ,
ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ, ਗਲੇ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਨਾਲ
ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਵਿਅੰਜਨ-ਸਵਰ (consonant-vowel) ਸੰਜੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ “ਬਾ,
ਬਾ, ਬਾ”?
(A) ਕੂ ਕਰਨਾ (Cooing)
(B) ਈਕੋਲਾਲੀਆ (Echolalia)
(C) ਬੇਬਲਿੰਗ (Babbling)
(D) ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਪੀਚ (Telegraphic speech)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਬੇਬਲਿੰਗ (Babbling)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੇਬਲਿੰਗ ਉਹ ਪੜਾਅ
ਹੈ (ਲਗਭਗ 6-10 ਮਹੀਨੇ)
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ
ਸਿਲੇਬਲ (ja-ja-ja, ba-ba-ba)
ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕੂ ਕਰਨ
ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਭਿੰਨ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੋਟਰ-ਬੋਧਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੂ ਕਰਨਾ
(2-3 ਮਹੀਨੇ) ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰ-ਯੁਕਤ
ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਈਕੋਲਾਲੀਆ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ
ਦੀ ਨਕਲ ਹੈ;
ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਪੀਚ ਦੋ-ਸ਼ਬਦਾਂ
ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
(18-24 ਮਹੀਨੇ)।
7. (ਸਵਾਲ:
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮਨੋ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਕ੍ਰਿਆ (defense mechanism) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਚੈਨਲਾਂ
ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ?)
(a) ਦਮਨ
(repression)
(b) ਉੱਤਮੀਕਰਨ (sublimation)
(c) ਇਨਕਾਰ (denial)
(d) ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ (projection)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (b) ਉੱਤਮੀਕਰਨ (sublimation)
ਵਿਆਖਿਆ: ਉੱਤਮੀਕਰਨ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ
ਮਨੋ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਕ੍ਰਿਆ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਆਵੇਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸਾ,
ਜਿਨਸੀ ਇੱਛਾ) ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਦਰਦਾਨ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਕਲਾ, ਖੇਡ, ਵਿਗਿਆਨ)
ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ। ਇਹ
ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੁਕੂਲ
ਰੱਖਿਆ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ
ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਊਰਜਾ
ਨੂੰ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਜਾਂ
ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਆਊਟਲੈੱਟ
ਦੇ ਕੇ ਉੱਤਮੀਕਰਨ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
8. ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ
ਵਿਧੀ (Montessori
Method) ਦਾ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ ਕੀ ਹੈ?
(A) ਰਟਣਾ
(rote memorization) ਅਤੇ ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ।
(B) ਬੱਚੇ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਸਵੈ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ।
(C) ਅਧਿਆਪਕ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਣ
ਵਾਲੇ ਲੈਕਚਰ।
(D) ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਬੱਚੇ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਸਵੈ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਿੱਖਿਆ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਮਾਰੀਆ ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ ਦੁਆਰਾ
ਵਿਕਸਿਤ ਇਹ ਵਿਧੀ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ
ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ
ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ
ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਕੰਮ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ
ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰਾਂ
ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਸਮੱਗਰੀ
(didactic materials) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ
ਕਾਰਜ ਸਮਾਂ (uninterrupted work period) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਧੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ
ਹੁਨਰ (executive function) ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ
ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
9. ਡਿਸਗ੍ਰਾਫੀਆ
(Dysgraphia) ਇੱਕ ਸਿੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਸਮਰਥਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ?
(A) ਪੜ੍ਹਨ
ਦੀ ਸਮਝ (reading comprehension)
(B) ਮੌਖਿਕ ਸੰਚਾਰ (verbal communication)
(C) ਗਣਿਤਕ ਗਣਨਾਵਾਂ (mathematical
calculations)
(D) ਲਿਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ,
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਰਾਈਟਿੰਗ,
ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਲਿਖਣ ਦੇ ਹੁਨਰ,
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਂਡਰਾਈਟਿੰਗ,
ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਿਸਗ੍ਰਾਫੀਆ ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ ਜੋ ਲਿਖਤੀ
ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਦਾ
ਮਾੜਾ ਹੋਣਾ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ
ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ
ਨਾ ਲਿਖ ਪਾਉਣਾ,
ਸਪੈਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ, ਅਤੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ
ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪੜ੍ਹਨ (dyslexia) ਜਾਂ
ਗਣਿਤ (dyscalculia) ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ
ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ typing, speech-to-text
software, ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ graphic organizers ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਓਕੂਪੇਸ਼ਨਲ ਥੈਰੇਪੀ (occupational therapy) ਮੋਟਰ ਹੁਨਰ ਲਈ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
10. ਜੀਨ
ਪਿਆਜੇ (Jean Piaget) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਹੜੀ
ਉਮਰ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentric) ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
(A) 0-2 ਸਾਲ
(B) 2-3 ਸਾਲ
(C) 3-5 ਸਾਲ
(D) 7-11 ਸਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) 3-5 ਸਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ (2-7 ਸਾਲ)
ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ
ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਹ
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ
ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ
ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ 3-5 ਸਾਲ
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ
ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਧੀ
ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ
ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky) ਨੇ ਇਸ
ਨੂੰ "ਨਿੱਜੀ ਬੋਲੀ" (private speech) ਦੱਸਿਆ ਜੋ
ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ ਲਈ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਉਮਰ
ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣ (role-play) ਅਤੇ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
11. ਕਿਹੜਾ
ਵਿਕਾਸ ਕਾਲ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਜੋਂ
ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ
ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10-14 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
(A) ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ
ਕਾਲ (Prenatal period)
(B) ਨਵਜਾਤ ਕਾਲ (Neonatal period)
(C) ਸ਼ੈਸ਼ਵ ਕਾਲ (Infancy)
(D) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਚਪਨ (Early childhood)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਨਵਜਾਤ ਕਾਲ (Neonatal period)
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਵਜਾਤ ਕਾਲ ਜਨਮ
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ
2-4 ਹਫ਼ਤਿਆਂ (ਲਗਭਗ 10-14 ਦਿਨ) ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਇਸ
ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰੀ
ਜੀਵਨ ਲਈ ਢਲਦਾ
ਹੈ – ਸਾਹ ਲੈਣਾ, ਦੁੱਧ
ਪੀਣਾ, ਤਾਪਮਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ।
ਸ਼ੈਸ਼ਵ ਕਾਲ (infancy) ਪਹਿਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਨਵਜਾਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ (reflexes) ਜਿਵੇਂ rooting, sucking, Moro
reflex ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ 16-18 ਘੰਟੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ
ਅਤੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਅਤੇ
ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ
ਹਨ।
12. ਨੈਤਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Theory of Moral Development) ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਤੇ
ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ?
(A) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ (Jean Piaget)
(B) ਲਾਰੈਂਸ ਕੋਹਲਬਰਗ (Lawrence Kohlberg)
(C) ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Lev Vygotsky)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਲਾਰੈਂਸ ਕੋਹਲਬਰਗ (Lawrence Kohlberg)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਨੇ ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ
ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨੈਤਿਕ
ਤਰਕ ਦੇ ਤਿੰਨ
ਪੱਧਰ (preconventional,
conventional, postconventional) ਅਤੇ
ਛੇ ਪੜਾਅ ਪੇਸ਼
ਕੀਤੇ। ਉਸਨੇ
ਨੈਤਿਕ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ (Heinz dilemma) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ
ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ
(Gilligan) ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ
ਔਰਤਾਂ ਦੀ "care" ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ
ਅੰਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਨੈਤਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਗ
(dilemmas) ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
13. ਬੀ.
ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ (B.F. Skinner) ਨੇ ਸਕਿਨਰ ਬਾਕਸ
(Skinner's box) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ?
(A) ਕਲਾਸੀਕਲ
ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Classical
conditioning)
(B) ਓਪਰੈਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Operant conditioning)
(C) ਨਿਰੀਖਣ ਸਿੱਖਿਆ (Observational learning)
(D) ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ (Cognitive development)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਓਪਰੈਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Operant conditioning)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕਿਨਰ ਨੇ ਸਕਿਨਰ
ਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਚੂਹਿਆਂ ਜਾਂ
ਕਬੂਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ
ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਿਵਹਾਰ
ਦੇ ਨਤੀਜੇ (reinforcement ਜਾਂ
punishment) ਉਸ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਇਸ
ਨੂੰ ਓਪਰੈਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਕਿਨਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਅਨੁਸਾਰ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (positive reinforcement – praise, token) ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ
ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ (negative reinforcement) ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ (punishment) ਦੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਟੋਕਨ ਇਕਨਾਮੀ
(token economy) ਇਸੇ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ
ਹੈ।
14. ਉਦੀਪਨ
(stimulus) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ (response) ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਭ
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?
(A) ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
(B) ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ
(C) ਸਿਗਮੰਡ ਫ੍ਰਾਇਡ
(D) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ, ਇੱਕ
ਰੂਸੀ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜਿਸਟ, ਨੇ ਕੁੱਤਿਆਂ
‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ
ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ
ਕਿ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ
ਉਦੀਪਨ (ਘੰਟੀ) ਨੂੰ ਭੋਜਨ
ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ
ਲਾਰ (salivation) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ
ਹੈ। ਇਹ
S-R ਸਬੰਧ ਦਾ ਪਹਿਲਾ
ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਧਿਐਨ ਸੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਾਵਲੋਵ ਦੇ ਕੰਮ
ਨੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (behaviourism) ਦੀ ਨੀਂਹ
ਰੱਖੀ। ਅਧਿਆਪਕ
ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ
ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (positive emotional conditioning) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
15. ਬੁੱਧੀ
ਦਾ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਮਾਡਲ (Structure of Intellect
model) ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (operations), ਸਮੱਗਰੀ (contents) ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ (products) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਜੋਂ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?
(A) ਹਾਵਰਡ
ਗਾਰਡਨਰ
(B) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
(C) ਜੇ. ਪੀ. ਗਿਲਫੋਰਡ (J.P. Guilford)
(D) ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਜੇ. ਪੀ. ਗਿਲਫੋਰਡ
(J.P. Guilford)
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਿਲਫੋਰਡ ਨੇ ਬੁੱਧੀ
ਦੇ 150 (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 180) ਕਾਰਕ
ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ
ਮਾਪਾਂ (operations,
contents, products) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਦੇ
ਹਨ। ਇਸ
ਨੇ ਇੱਕਲੀ "g" ਬੁੱਧੀ
ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ
ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ
convergent ਅਤੇ divergent
thinking ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਰਕ
ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹਾਲਾਂਕਿ SOI ਮਾਡਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੈ,
ਇਸਨੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (creativity) ਖੋਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ
ਸਿਰਫ਼ IQ ਟੈਸਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
16. ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ
ਦਾ ਫੈਕਟਰ ਸਿਧਾਂਤ (Factor Theory of
Heredity) ਕਿਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ?
(A) ਗ੍ਰੇਗਰ
ਮੈਂਡਲ (Gregor Mendel)
(B) ਐੱਲ. ਐੱਲ. ਥਰਸਟਨ (L.L. Thurstone)
(C) ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ
(D) ਜੇਮਸ ਵਾਟਸਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ
ਕ੍ਰਿਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਗ੍ਰੇਗਰ ਮੈਂਡਲ (Gregor Mendel)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੈਂਡਲ ਨੇ ਮਟਰ
ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ‘ਤੇ
ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ
ਕਿ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕ ਲੱਛਣ
"ਕਾਰਕਾਂ"
(factors) – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜੀਨ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ – ਦੁਆਰਾ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ (dominant) ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ (recessive) ਲੱਛਣਾਂ
ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੈਂਡਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ
(segregation, independent assortment) ਨੇ
ਆਧੁਨਿਕ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਰੱਖੀ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਅਤੇ
ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪਰਸਪਰ
ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ
ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
17. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਵਿੱਚ ਗੈਸਟਾਲਟ (Gestalt) ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(A) ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਹਿੱਸਾ
(B) ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨਮੂਨਾ/ਢਾਂਚਾ
(whole pattern)
(C) ਭੁੱਲਣਾ
(D) ਯਾਦ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨਮੂਨਾ/ਢਾਂਚਾ (whole pattern)
ਵਿਆਖਿਆ: "ਗੈਸਟਾਲਟ" ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਕਾਰ"
ਜਾਂ "ਸੰਪੂਰਨ ਢਾਂਚਾ"।
ਗੈਸਟਾਲਟ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ
ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ
ਸਮਝ ਇਕੱਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ
ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਪੂਰਨ
ਪੈਟਰਨ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
(ਜਿਵੇਂ "whole is
different from sum of parts")।
ਉਦਾਹਰਨ: ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਘਰ
ਨੂੰ ਇੱਟਾਂ ਦਾ
ਢੇਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ
ਇੱਕ ਢਾਂਚੇ ਵਜੋਂ
ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗੈਸਟਾਲਟ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (proximity, similarity, closure) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ
ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ "insight
learning" (Kohler) ਨਾਲ
ਵੀ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
18. ਐਡਵਰਡ
ਥੌਰਨਡਾਈਕ (Edward
Thorndike) ਦੇ ਮਲਟੀਫੈਕਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੁੱਧੀ
ਹੈ:
(A) ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਯੋਗਤਾ
(B) ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਕਾਰਕਾਂ
ਦਾ ਸਮੂਹ
(C) ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ
(D) ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ
ਜਿਹੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ
ਕਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਨੇ Spearman ਦੇ
"g factor" ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ
ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੁੱਧੀ
ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ, ਖਾਸ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ (verbal,
numerical, spatial, mechanical) ਦਾ
ਸਮੂਹ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ
ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ
ਔਸਤ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
Differentiated Instruction ਦਾ
ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ
ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਪੜ੍ਹਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਥੌਰਨਡਾਈਕ "laws of
learning" (effect, exercise, readiness) ਲਈ
ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ।
19. ਬੁੱਧੀ
ਨੂੰ "ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਤਰਕਪੂਰਵਕ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਸਮਰੱਥਾ"
ਵਜੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ?
(A) ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
(B) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
(C) ਗੋਰਡਨ ਆਲਪੋਰਟ
(D) ਡੇਵਿਡ ਵੈਕਸਲਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਡੇਵਿਡ ਵੈਕਸਲਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡੇਵਿਡ ਵੈਕਸਲਰ, ਜਿਸਨੇ
Wechsler Adult Intelligence Scale (WAIS) ਅਤੇ
WISC (children) ਬਣਾਏ, ਨੇ ਬੁੱਧੀ
ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਵਕ ਕੰਮ
ਕਰਨ, ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੋਚਣ ਅਤੇ
ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ
ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ
ਸਮੁੱਚੀ (global) ਸਮਰੱਥਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ
ਕੀਤਾ। ਇਹ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ
ਦੋਵਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵੈਕਸਲਰ ਦੇ IQ ਟੈਸਟਾਂ
ਵਿੱਚ Verbal, Performance
(Non-verbal), ਅਤੇ Full
Scale IQ ਸਕੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ
ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਫਟਡਨੈੱਸ ਦੀ
ਪਛਾਣ ਲਈ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
20. ਮੋਟਿਵ
(ਉਦੇਸ਼/ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(A) ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ
ਜੋ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ
ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ
(B) ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂ
(C) ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁਨਰ
(D) ਇੱਕ ਯਾਦ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ
ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਕਾਰਵਾਈ
ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੋਟਿਵ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਸਥਿਤੀ (ਲੋੜ, ਇੱਛਾ, ਭਾਵਨਾ,
ਟੀਚਾ) ਹੈ ਜੋ
ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ
ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ
ਕਿਉਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਭੁੱਖ
(motif) ਖਾਣਾ ਖੋਜਣ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ
ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੋਟਿਵ ਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ (ਹੰਗਰ,
ਪਿਆਸ) ਜਾਂ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀਕਲ (ਪ੍ਰਾਪਤੀ,
ਸਬੰਧ) ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮੋਟਿਵਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ (motivation) ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
21. ਲੋੜਾਂ
ਦੇ ਪਦਕ੍ਰਮ (Hierarchy of Needs) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸ
ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ?
(A) ਸਿਗਮੰਡ
ਫ੍ਰਾਇਡ
(B) ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
(C) ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਮੈਸਲੋ (Abraham Maslow)
(D) ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਮੈਸਲੋ (Abraham Maslow)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੈਸਲੋ ਦਾ ਪਦਕ੍ਰਮ
ਪੰਜ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ
ਅਧਾਰਤ ਹੈ: ਸਰੀਰਕ (physiological), ਸੁਰੱਖਿਆ (safety), ਪਿਆਰ/ਅਪਣੱਤ (love/belonging), ਸਤਿਕਾਰ (esteem), ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ
(self-actualization)। ਹੇਠਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ
ਹੋਣ ‘ਤੇ ਹੀ
ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰੇਰਕ ਬਣਦੀਆਂ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ
(ਭੋਜਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਪਣੱਤ) ਪੂਰੀਆਂ
ਹੋਣ, ਉਸ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਹੀ ਉੱਚ
ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ
ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ
ਹੈ।
22. ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ (Self-actualization) ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
(A) ਭੋਜਨ
ਅਤੇ ਪਾਣੀ
(B) ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਚਾਅ
(C) ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (creativity) ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ
(curiosity) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ
(D) ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ
(creativity) ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ (curiosity) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੈਸਲੋ
ਦੇ ਪਦਕ੍ਰਮ ਦਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ
ਪੱਧਰ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ
ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਨਾ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਹੋਣਾ, ਉਤਸੁਕਤਾ
ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ,
ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਹ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਲਿਖਤ, ਅਤੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ
ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇ
ਕੇ। ਇਹ
ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਹੈ।
23. ਬੱਚੇ
ਦੀ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ (heredity) ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
(A) ਸਿਰਫ਼
ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ
(B) ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ
(C) ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ,
ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ-ਪੜਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ
(D) ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੁਆਰਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਮਾਪਿਆਂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਅਤੇ
ਪੜਦਾਦਾ-ਪੜਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ (ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਰਸਾ) ਸਾਰੇ
ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ,
ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ
ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ।
ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ
ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਧੇ-ਅੱਧੇ
ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ
ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਲੱਛਣ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ
ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ
(ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਦਾਦੇ ਵਰਗਾ
ਦਿਸਣਾ)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ
ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ
ਸੀਮਾ (range) ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ
ਵਾਤਾਵਰਣ (ਪੋਸ਼ਣ, ਸਿੱਖਿਆ) ਇਹ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਉਸ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚੋਂ
ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ
(nature-nurture) ਦੋਵੇਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
24. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ (individual
differences) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ?
(A) ਗੁਣ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਪੂਰੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ
(B) ਇੱਕ ਗੁਣ ਜਾਂ ਯੋਗਤਾ
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ
ਹਨ
(C) ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
(D) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਇੱਕ ਗੁਣ ਜਾਂ
ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ
ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ
ਗੁਣ (ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ,
ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ
ਗੁਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ:
ਉੱਚ ਚਿੰਤਾ (anxiety) ਵਾਲਾ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਰਿਸਕ ਲੈਣ
ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਸਕਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਪਛਾਣ ਕੇ ਅਧਿਆਪਕ
Differentiated Instruction, flexible grouping, ਅਤੇ
personalized feedback ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਹਰ
ਬੱਚਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
25. ਵਿਵਹਾਰ
(behaviour) ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(A) ਸਿਰਫ਼
ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ
(B) ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ
ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ (response)
(C) ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ
(D) ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
(response)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਵਹਾਰ ਉਹ ਕੋਈ
ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾ
ਸਕਣ ਵਾਲੀ (observable) ਕਿਰਿਆ
ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ
ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ
ਉਦੀਪਨਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ
ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ,
ਤੁਰਨਾ, ਲਿਖਣਾ, ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ। ਵਿਚਾਰ
ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਕੋਵਰਟ
ਵਿਵਹਾਰ) ਨੂੰ ਵੀ ਕਈ
ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਾਸੀਕਲ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਖਣਯੋਗ ਕਿਰਿਆ ‘ਤੇ
ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (Behaviorism) ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵਿਵਹਾਰ
ਪ੍ਰਬੰਧਨ (behaviour
management) ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
26. ਅੰਤਰਦਰਸ਼ਨ
(introspection) ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?
(A) ਅੰਦਰ
ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ
ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ
(B) ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ
ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ
(C) ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਨੋਟਸ ਲਿਖਣਾ
(D) ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ
ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ
ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਅੰਤਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਵਿਧੀ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ
ਚੇਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ
ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਇਸਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ (Wundt, Titchener) ਨੇ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ (subjective) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਲੋਚਨਾ
ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਅੱਜ
ਮੈਟਾਕੋਗਨੀਸ਼ਨ
(metacognition) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ
ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
"ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ"
(metacognition) ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ, ਜਿਵੇਂ "ਤੁਸੀਂ
ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ
ਹੱਲ ਕੀਤੀ? ਕਿਹੜੀ
ਰਣਨੀਤੀ ਕੰਮ ਕੀਤੀ?" ਇਹ
ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ (self-regulation) ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
27. ਥੋੜ੍ਹੇ
ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (short-term planning) ਵਿੱਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ?
(A) ਕਈ ਸਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ
ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ
(B) ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ
ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ
(C) ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ
ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ
(D) ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ
ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਜਾਂ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਯੋਜਨਾ
ਬਣਾਉਣਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਜਾਂ
ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ
ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (short-term
planning) ਦਿਨ, ਹਫ਼ਤੇ ਜਾਂ ਕੁਝ
ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਇਹ
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਛੋਟੇ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਕਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ,
ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ
ਪਾਠ ਯੋਜਨਾਵਾਂ (lesson plans) ਅਤੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ
ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ
ਯੋਜਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (specific), ਲਚਕੀਲੀ (flexible), ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਟੀਚਿਆਂ
ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ
ਤਰੱਕੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ
ਸੋਧ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
28. ਧਿਆਨ
(attention) ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(A) ਚੀਜ਼ਾਂ
ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ
ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ
(B) ਕਿਸੇ ਉਦੀਪਨ (stimulus) ਜਾਂ ਨਮੂਨੇ ‘ਤੇ
ਚੇਤਨਾ (consciousness) ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ
(C) ਬੇਤਰਤੀਬ ਸੋਚ
(D) ਸਿਰਫ਼ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਦੀ ਯਾਦ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਕਿਸੇ ਉਦੀਪਨ (stimulus) ਜਾਂ
ਨਮੂਨੇ ‘ਤੇ ਚੇਤਨਾ
(consciousness) ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਧਿਆਨ ਉਹ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ
ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਚੋਣਵੇਂ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਇੱਕ ਉਦੀਪਨ
‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੇ
ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿ
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ
ਹਾਂ। ਇਹ
ਵਾਲੰਟਰੀ (ਇੱਛਾਪੂਰਵਕ) ਜਾਂ ਇਨਵਾਲੰਟਰੀ (ਅਚਾਨਕ)
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀ
ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾ (limited capacity) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਨਵੀਨਤਾ (novelty), ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ,
ਹਾਸੇ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ
ਕੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ
ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਇਸ ਲਈ ਕੰਮਾਂ
ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
29. ਰਾਸ਼ਟਰੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 (NEP 2020) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ
ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:
(A) ਸਿਰਫ਼
ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ‘ਤੇ
ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ
(B) ਤਜਰਬਾਤਮਕ
(experiential), ਸੰਪੂਰਨ
(holistic), ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ,
ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ
ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ
ਵਾਲੀ
(C) ਰਟਨੇ (rote) ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ
(D) ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ
ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਤਜਰਬਾਤਮਕ (experiential), ਸੰਪੂਰਨ (holistic), ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ
ਕਲਾਵਾਂ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨ ਵਾਲੀ
ਵਿਆਖਿਆ: NEP
2020 ਰਟਨੇ (rote
memorization) ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਜਰਬੇ-ਅਧਾਰਿਤ,
ਸਮਝ-ਅਧਾਰਿਤ, ਅਤੇ
ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਵਾਂ,
ਖੇਡਾਂ, ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ,
ਅਤੇ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਹੁਨਰ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ
ਸਗੋਂ ਸਹੂਲਤਕਾਰ (facilitator) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤਬਦੀਲੀਆਂ:
5+3+3+4 ਢਾਂਚਾ, ਫਾਰਮੇਟਿਵ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਲਚਕੀਲਾ
ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ
ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ experiential learning (ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਖੋਜ, ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ)
‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
30. "ਕਰ
ਕੇ ਸਿੱਖਣਾ" (learning by doing)
‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ?
(A) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ (Jean Piaget)
(B) ਜੌਹਨ ਡੀਵੀ (John Dewey)
(C) ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ (B.F. Skinner)
(D) ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਮੈਸਲੋ (Abraham Maslow)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਜੌਹਨ ਡੀਵੀ (John Dewey)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੌਹਨ ਡੀਵੀ, ਅਮਰੀਕੀ
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ,
ਨੇ "learning by
doing" ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ
ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੱਥੀਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ,
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਕੇ
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ
(progressive education) ਦੇ ਜਨਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡੀਵੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਅਧਾਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ (Project-Based
Learning), ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ
ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ
ਬਾਹਰ ਦੇ ਜੀਵਨ
ਨਾਲ ਜੋੜਨ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
CDP Paper - 1 2024 (PSTET) – Punjabi
1. ਗਿੱਲੇ
(ਗਿਫਟਡ/ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
(1) ਅੰਦਰੂਨੀ
ਸੁਭਾਅ ਦੇ
(2) ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ
(3) ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਗ਼ੈਰ-ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ
(4) ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ
ਸੁਤੰਤਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted) ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਜਿਜ্ঞਾਸਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ
ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ
ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ
ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ
‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਪੀਰ
ਦਬਾਅ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ
ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਆਪ ਲੈਂਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ
ਕੰਮਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ
ਡੂੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ (enrichment) ਦੀ ਲੋੜ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬੱਚੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਭਾਅ
ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ;
ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ
ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
2. ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ:
(1) ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
(2) ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆ
ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰਦੇ ਹਨ
(3) ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ
ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ
(4) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਉਹ ਆਪਣੀ
ਅਸਲੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਦੋਂ ਵਧਦੀ
ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ
ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਉਂਦੇ
ਹਨ। ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੇ
ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ (intrinsic
motivation) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸਥਾਨਕ ਉਦਾਹਰਣਾਂ,
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾ
ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਧਾ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਡੀਵੀ (Dewey) ਅਤੇ
ਰਚਨਾਵਾਦ (constructivism) ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ
ਹੈ।
3. ਬਾਹਰ-ਬਕਸਾ ਸੋਚ (Out-of-the-box thinking) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ
ਇਸ ਨਾਲ ਹੈ:
(1) ਵਿਭਿੰਨ
ਸੋਚ (Divergent thinking)
(2) ਯਾਦ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੋਚ
(3) ਸਮਰੂਪੀ ਸੋਚ (Convergent thinking)
(4) ਇਕਸਾਰ ਸੋਚ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਚ (Divergent thinking)
ਵਿਆਖਿਆ: “ਬਾਹਰ-ਬਕਸਾ” ਸੋਚ
ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ
ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ
ਤੋਂ ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ
ਹੱਲ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ – ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ
ਸੋਚ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਹੈ। ਸਮਰੂਪੀ
ਸੋਚ (convergent) ਇੱਕ ਸਹੀ ਉੱਤਰ
ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਿਲਫੋਰਡ (Guilford) ਨੇ divergent ਨੂੰ creativity ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ।
ਅਧਿਆਪਕ ਬ੍ਰੇਨਸਟਾਰਮਿੰਗ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ
ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੱਲਾਂ
ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
4. ਅਭਿਕਥਨ
(A): ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੈ।
ਕਾਰਨ
(R): ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਭਰ
ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ
ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ, ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ
ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ
ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(1) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਹਨ
ਪਰ R, A ਦੀ ਸਹੀ
ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ
(2) A ਸੱਚ ਹੈ ਪਰ
R ਝੂਠ ਹੈ
(3) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਹਨ
ਅਤੇ R, A ਦੀ ਸਹੀ
ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ
(4) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਝੂਠੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ
ਹਨ ਅਤੇ R, A ਦੀ
ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਬੱਚੇ ਲਈ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ
ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ
ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਯਮ
ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ
ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ
ਉਹ ਸਮਾਜ ਦਾ
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੈਂਬਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨ (R) ਸਹੀ
ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਜੀਵਨ-ਭਰ ਚੱਲਣ
ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੰਚਾਰ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਪਰਿਵਾਰ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੈਕੰਡਰੀ
ਸਕੂਲ, ਮੀਡੀਆ, ਸਾਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ। ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਦੇ ਬੱਚਾ ਸਮਾਜਿਕ
ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ
(ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਮਾਮਲੇ)।
5. RTE ਐਕਟ,
2009 ਦੇ ਤਹਿਤ 'ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ' ਇਸ
ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ:
(1) ਪਛੜੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲਾ
ਰਵੱਈਆ
(2) ਇੱਕ ਹੱਕ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਨਵਵਾਦੀ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
(3) ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਵਧਾਉਣ
ਲਈ
(4) ਹੁਨਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ
ਅਪੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ
ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਇੱਕ ਹੱਕ-ਅਧਾਰਿਤ
ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਵਿਆਖਿਆ: RTE
ਐਕਟ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ
ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ
(ਆਰਟੀਕਲ 21A) ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ (inclusion) ਕੇਵਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਾਂ
ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ
ਸਗੋਂ ਹਰ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਮਾਣ-ਇੱਜ਼ਤ
ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਅਧਾਰਿਤ
ਪਹੁੰਚ ‘ਤੇ ਟਿਕਿਆ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE 25% ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ, ਕਲਾਸ 8 ਤੱਕ ਨਾ-ਰੋਕ (no detention), ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ
‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਂਦਾ
ਹੈ। ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ
ਸਿਰਫ਼ ਅਪੰਗਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਹਾਸ਼ੀਏ
‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਮੂਹਾਂ
ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
6. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:
(1) ਆਪਣੀ
ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ
(2) ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਵੱਲ
(3) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ
(4) ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਅਨੁਸਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ
ਭਾਸ਼ਾ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਪੂਰਵ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ
ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ
ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੇਰਿਤ
ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਸੰਦਰਭਿਤ ਅਧਿਆਪਨ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky) ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ
ਇਸੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਤ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਦੋ-ਭਾਸ਼ਾਈ
ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਉਦਾਹਰਣਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ।
7. ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ
ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ
ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ:
(1) ਅਧਿਆਪਨ-ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ
(2) ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ
ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ
ਵਿੱਚ
(3) ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਅਧਿਆਪਨ (Paulo Freire) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ,
ਸ਼ਕਤੀ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੋਚਣ
ਲਈ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ
ਹੈ। ਇਹ
ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ, ਤਰਕ ਨਾਲ
ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ,
ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਸੋਚ
– ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ
ਅਧਿਆਪਕ ਸਹਿ-ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਕਲਾਸ
ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ,
ਸੰਵਾਦ (dialogue) ਅਤੇ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ
ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ
ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ। ਇਹ
“banking model” ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ।
8. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮੇਲ
ਚੁਣੋ:
A. ਜੈਵਿਕ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ I. ਜੀਵਨ ਦਾ ਟੀਚਾ
B. ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ II. ਇਨਾਮ
C. ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ III. ਭੋਜਨ
D. ਨਕਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ IV. ਇਮਾਨਦਾਰੀ
(1) A-I, B-II, C-III, D-IV
(2) A-III, B-I, C-IV, D-II
(3) A-II, B-III, C-I, D-IV
(4) A-IV, B-II, C-III, D-I
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) A-III, B-I,
C-IV, D-II (ਨੋਟ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ B ਅਤੇ
C ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ
ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ;
ਮਿਆਰੀ ਉੱਤਰ A-III, B-IV, C-I, D-II ਹੈ।
ਪਰ ਦਿੱਤੇ ਵਿਕਲਪਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ (2) ਸਭ ਤੋਂ
ਨੇੜੇ ਹੈ।)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (organic) – ਭੋਜਨ
(III); ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (social) – ਇਮਾਨਦਾਰੀ (IV); ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (personal) – ਜੀਵਨ
ਟੀਚਾ (I); ਨਕਲੀ (artificial) – ਇਨਾਮ (II)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ
ਜੈਵਿਕ (ਬਰੇਕ, ਸਨੈਕ), ਸਮਾਜਿਕ
(ਸਮੂਹ ਕਾਰਜ, ਪ੍ਰਸੰਸਾ), ਨਿੱਜੀ
(ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਨ), ਅਤੇ ਨਕਲੀ
(ਸਟਿੱਕਰ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ) ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਤੁਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੈ।
9. “ਗ਼ਲਤੀ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ”, ਇਹ ਕਥਨ ਕਿਸ
ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ?
(1) ਪਾਵਲੋਵ
ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਬੰਧਨ
(2) ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦਾ ਟਰਾਇਲ
ਐਂਡ ਐਰਰ ਸਿਧਾਂਤ
(3) ਸਕਿਨਰ ਦਾ ਕਰਿਆਤਮਕ
ਅਨੁਬੰਧਨ
(4) ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦਾ ਟਰਾਇਲ
ਐਂਡ ਐਰਰ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੇ ਟਰਾਇਲ
ਐਂਡ ਐਰਰ ਸਿਧਾਂਤ
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ (errors) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਜਿੱਥੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਫੀਡਬੈਕ ਦਿੰਦੀਆਂ
ਹਨ ਅਤੇ ਸਹੀ
ਜਵਾਬ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਗ਼ਲਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ
ਹੈ” ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥਾਰਨਡਾਈਕ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ
(puzzle box) ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਰਕੇ
ਸਿੱਖਦੇ ਸਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦੇਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਫੀਡਬੈਕ
ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ
ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ
ਬਜਾਏ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ
ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
10. ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ
ਹੈ?
(1) ਵਿਅਕਤੀ
ਦਾ ਸੁਭਾਅ
(2) ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ
ਦਾ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ
(3) ਵਿਰਾਸਤੀ ਲੱਛਣ
(4) ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਰਾਸਤੀ ਲੱਛਣ
ਵਿਆਖਿਆ: “ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ” (nature) ਦਾ ਭਾਵ
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਰਸਾ, ਜਨਮ-ਜਾਤ
ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ
ਹਨ। “ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ” (nurture) ਵਾਤਾਵਰਣ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਵਾਦ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ
ਕਿਸ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ
ਵੱਧ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਆਧੁਨਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਇਹ
ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ (twin studies) ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ
ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ
ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
11. ਪਿਆਜੇ
ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਵਸਤੂ-ਸਥਿਰਤਾ
(object permanence) ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(1) ਪ੍ਰੀ-ਬੋਧ ਪੜਾਅ
(2) ਇੰਦਰੀਆ-ਗਤੀ ਪੜਾਅ
(3) ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(4) ਰਸਮੀ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਇੰਦਰੀਆ-ਗਤੀ ਪੜਾਅ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਸਤੂ-ਸਥਿਰਤਾ (object permanence) – ਇਹ ਸਮਝ
ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਨਜ਼ਰ
ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ
‘ਤੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ
ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਇੰਦਰੀਆ-ਗਤੀ
(sensorimotor) ਪੜਾਅ (0-2 ਸਾਲ) ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ
8-12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਇਸ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ “ਛੁਪੀ ਹੋਈ
ਵਸਤੂ” ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ। ਵਸਤੂ-ਸਥਿਰਤਾ
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਨਜ਼ਰੋਂ
ਓਹਲੇ, ਦਿਮਾਗ਼ ਤੋਂ ਓਹਲੇ”। ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ
ਮਾਪੇ “ਪੀਕ-ਏ-ਬੂ”
ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਇਸ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
12. ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ
ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
(1) ਪਰਿਕਲਪਨਾ
ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ
(2) ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ
(3) ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ
ਸਮਝ
(4) ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਅਤੇ ਸਮਝ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦਾ
ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ
ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮਝ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆ
ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੇ,
ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ
ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ
ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ,
ਸਪਸ਼ਟ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ
ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ
ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ
ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਮੈਟਾਕੋਗਨੀਸ਼ਨ ਨੂੰ
ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13. ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
ਢੁਕਵੇਂ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ:
(1) ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮ
ਹੋਣ
(2) ਸਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਕਰਨ ਉਪਲਬਧ
ਹੋਣ
(3) ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਹੱਤਵ
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ
(4) ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਦੇ ਭਰਪੂਰ
ਮੌਕੇ ਹੋਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ
ਉਚਿਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੋਵੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿੱਖਣ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ
ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਪੂਰਵ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ
ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ
ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਮੈਸਲੋ
(Maslow) ਅਤੇ ਰੋਜਰਸ (Rogers) ਦੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਜੇ/ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦੇ ਰਚਨਾਵਾਦ ਨਾਲ
ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਾਇਕ, ਹਮਦਰਦ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਿਭਿੰਨ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਦੋਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਉਹ:
(1) ਅਧਿਆਪਨ
ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰੇ
(2) ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ
(3) ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਲੋੜਾਂ
ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ
ਸਮਝੇ
(4) ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਕਰ ਦੇਵੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ
ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ
ਸਮਝੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅੰਤਰ-ਭਿੰਨਤਾ (differentiation) ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਤਾਕਤਾਂ
ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਜਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ
ਇਸ ਬਿਨਾਂ ਨਾਕਾਫ਼ੀ
ਹੈ। ਵੱਖ
ਕਰਨਾ (segregation) ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਦੇ ਉਲਟ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਰਣਨੀਤੀਆਂ: ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ
ਸਮੱਗਰੀ, ਲਚਕੀਲਾ ਸਮੂਹੀਕਰਨ (flexible grouping), ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ, ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਬੰਧ। RTE ਅਤੇ NEP 2020 ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ
‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ
ਹਨ।
15. ਇੱਕ
ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਮੀ
ਟੀਵੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ
............. ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਦੀ ............. ਏਜੰਸੀ ਹੈ।
(1) ਟੀਵੀ;
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
(2) ਮੀਡੀਆ; ਸੈਕੰਡਰੀ
(3) ਮੀਡੀਆ; ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
(4) ਸਕੂਲ; ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਮੀਡੀਆ; ਸੈਕੰਡਰੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਮੀਡੀਆ ਦਾ
ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ,
ਜੋ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ
(ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ)।
ਇਹ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਲਿੰਗ
ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਵਿੱਚ
ਸਕੂਲ, ਸਾਥੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ
ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ
ਦੀ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਸਾਖਰਤਾ
(critical media literacy) ਸਿਖਾ
ਕੇ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ
ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
16. ਸਮਾਜਿਕ
ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਿਧਾਂਤ
ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?
(1) ਐਮਾਈਲ
ਡੁਰਖੇਮ
(2) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ
(3) ਰੌਬਰਟ ਸਟੋਲ
(4) ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਐਮਾਈਲ ਡੁਰਖੇਮ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡੁਰਖੇਮ ਨੂੰ ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ
ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਜ
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ
ਹਿੱਸਿਆਂ (ਸੰਸਥਾਵਾਂ) ਦੀ ਇੱਕ
ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜੋ
ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ
ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਹਿੱਸਾ (ਜਿਵੇਂ
ਸਿੱਖਿਆ) ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੋਈ
ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹੋਰ ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚ
Talcott Parsons ਅਤੇ Robert
Merton ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਹ conflict theory (Marx) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਕੂਲ
ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਮੁੱਲਾਂ
ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਵਜੋਂ
ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
17. ਵਿਅਕਤੀ
ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਿਰਫ਼
ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ
(2) ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੋਵਾਂ
ਤੋਂ
(3) ਸਿਰਫ਼ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਵਿਰਸਾ (heredity) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਾਰਕਾਂ
(ਪੋਸ਼ਣ, ਪਰਿਵਾਰ, ਸਕੂਲ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ)
ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਸੀ
ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਤੀਜਾ
ਹੈ। ਨਾ
ਤਾਂ ਕੋਈ ਇਕੱਲਾ
ਕਾਰਕ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਬੱਚਾ
ਲੰਬਾਈ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਮਾੜੀ
ਪੋਸ਼ਣ (ਵਾਤਾਵਰਣ) ਉਸ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ
ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ “nature vs nurture” ਦੀ ਬਜਾਏ
“nature * nurture” ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
18. ਇੱਕ
ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਗੁੱਡੀ ਜਾਂ ਰਸੋਈ ਸੈੱਟ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ
ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣਾਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ
ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਸਮਾਜੀਕਰਨ
(2) ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
(3) ਲਿੰਗ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
(4) ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਲਿੰਗ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਿੰਗ ਸਮਾਜੀਕਰਨ (gender socialization) ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ
ਬੱਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਦ
ਅਤੇ ਔਰਤ ਲਈ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਪਸੰਦਾਂ
ਨੂੰ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ
ਇਹ ਵੰਡ ਇੱਕ
ਆਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲਿੰਗ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਪਰਿਵਾਰ,
ਮੀਡੀਆ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ
ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ
ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ
ਅਤੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਤੱਕ
ਪਹੁੰਚ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। NEP 2020 ਲਿੰਗ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
19. ਸਕੂਲ-ਅਧਾਰਿਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਿਸ ਸਿਧਾਂਤ
‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ?
(1) ਜਾਂਚ
ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
(2) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੀਮਤ
‘ਤੇ ਚੰਗੇ ਗ੍ਰੇਡ
ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ
(3) ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ
ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ
(4) ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਪਰੀਖਿਅਕਾਂ
ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ
ਪਰੀਖਿਅਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣਦੇ
ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂਚ (internal assessment) ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ
‘ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ
ਕਿ ਕਲਾਸਰੂਮ ਅਧਿਆਪਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ
ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ
ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ
ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ
ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਅਤੇ NEP 2020 ਸਕੂਲ-ਅਧਾਰਿਤ, ਨਿਰੰਤਰ
ਮੁਲਾਂਕਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ,
ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ, ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਸਾਥੀ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਗ੍ਰੇਡ ਫੁਲਾਉਣਾ
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਫੀਡਬੈਕ
ਦੇਣਾ ਹੈ।
20. ਬੀ.
ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
(1) ਜਨਮ-ਜਾਤ ਯੋਗਤਾ ਦੇ
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ
(2) ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ
ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ
(3) ਨਕਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਬਲਨ ਦੇ
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ
(4) ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਵਜੋਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਨਕਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਬਲਨ
ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕਿਨਰ, ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ,
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚੇ
ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਸਹੀ
ਉਚਾਰਨ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ
ਨੂੰ ਪੁਨਰਬਲਨ (reinforcement – ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਧਿਆਨ)
ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ
ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਚੌਮਸਕੀ (Chomsky) ਨੇ ਇਸ
ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਕਲ
ਅਤੇ ਪੁਨਰਬਲਨ ਨਵੇਂ
ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਨਕਲ
ਅਤੇ ਪੁਨਰਬਲਨ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ
ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ
ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ
ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
21. ਹੇਠਲੇ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ, ਖੇਡ-ਵਿਧੀ ਅਧਿਆਪਨ ਇਸ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ:
(1) ਸਰੀਰਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
‘ਤੇ
(2) ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
‘ਤੇ
(3) ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਸਮਾਜ
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ
(4) ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ‘ਤੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧੇ
ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
‘ਤੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਖੇਡ-ਵਿਧੀ (play-way method) – ਫਰੋਬੇਲ, ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ
– ਇਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਤ
ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ
ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਸਭ
ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ
ਵਿਕਾਸ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ
ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਖੇਡ-ਵਿਧੀ ਬੋਧਾਤਮਕ,
ਸਰੀਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
ਰੇਤ-ਖੇਡ, ਬਲਾਕ,
ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣ। ਇਹ
“ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣਾ” (learning by doing) ਦਾ ਰੂਪ
ਹੈ।
22. ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦਾ ਰਚਨਾਵਾਦ (constructivism) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ:
(1) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ
ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਪਕ
ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ
ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ
ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
(2) ਬੱਚਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਟਿਊਸ਼ਨ ਨਾਲ
ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ
(3) ਬੱਚਾ ਸਮੂਹ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ
(4) ਬੱਚਾ ਰਟੇ-ਰਟਾਏ ਦੁਆਰਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਬੱਚਾ ਸਮੂਹ ਸਹਿਯੋਗ
ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ
ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ
ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ
ਨਾਲ (ZPD ਅੰਦਰ) ਬੱਚਾ ਉਹ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ
ਹੈ ਜੋ ਇਕੱਲੇ
ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਮੂਹ ਸਹਿਯੋਗ
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰਚਨਾਵਾਦ
ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ,
think-pair-share ਵਰਗੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਹਨ।
23. ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ‘bat’ ਅਤੇ ‘tab’ ਅਤੇ ‘nuclear’ ਅਤੇ ‘unclear’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ:
(1) ਸ਼ਬਦ
ਪਛਾਣ ਵਿਕਾਰ
(2) ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ
(3) ਡਿਸਮੋਰਫੀਆ
(4) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਨ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ
ਸ਼ਬਦਾਂ (bat/tab) ਜਾਂ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ
(nuclear/unclear) ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਕਰ
ਪਾਉਣਾ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਦੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮੀ (phonological deficit) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ
ਹੈ। ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ
ਪੜ੍ਹਨ, ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧੁਨੀ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ ਗਣਿਤ, ਡਿਸਗ੍ਰਾਫੀਆ ਲਿਖਾਈ,
ਡਿਸਮੋਰਫੀਆ ਸਰੀਰਕ ਦਿੱਖ ਸੰਬੰਧੀ
ਵਿਗਾੜ ਹੈ।
ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਲਈ ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਧੀ
(multisensory phonics) ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ (extra time, audiobooks) ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
24. ਇੱਕ
ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ............. ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
(1) ਗਿਆਨ
ਪ੍ਰਦਾਤਾ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ
ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ
(2) ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ
ਸਰੋਤ; ਅਧੀਨ ਭਾਗੀਦਾਰ
(3) ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤਕਰਤਾ; ਗਿਆਨ
ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ
(4) ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ; ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤਕਰਤਾ;
ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ (Dewey, Piaget, Vygotsky) ਰਵਾਇਤੀ “banking model” ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸਹੂਲਤਕਾਰ (facilitator) ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖੋਜ,
ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਰਾਹੀਂ
ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੀ ਚੋਣ, ਹੱਥੀਂ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਫੈਸਲੇ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
NEP 2020 ਇਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
25. ਹਾਮਰ
ਦੀ ਜਮਾਤ 6ਵੀਂ ਹੈ। ਉਹ
ਮੌਜੂਦਾ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ
ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
(2) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
(3) ਉੱਚ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
(4) ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (creativity) ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕਤਾ, ਵਿਚਾਰਾਂ
ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹਤਾ, ਅਤੇ
ਮੌਜੂਦਾ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ
ਸੰਬੰਧ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਹਾਮਰ ਦੀ ਨਵੇਂ
ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਣਾਉਣ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉਸਨੂੰ
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ
ਉਹ “gifted” ਵੀ ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ
creative ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: Torrance Tests
of Creative Thinking divergence ਨੂੰ
ਮਾਪਦੇ ਹਨ।
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ
IQ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਧਿਆਪਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ
ਕੰਮ, ਬ੍ਰੇਨਸਟਾਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਵਾਲਾਂ
ਨੂੰ ਕਦਰ ਦੇ
ਕੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
26. ਮਨੁੱਖੀ
ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ
ਹੈ?
(1) ਮਾਤਰਾਤਮਕ
(2) ਗੁਣਾਤਮਕ
(3) ਅਮਾਪਯੋਗ
(4) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ
ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ (quantitative – ਉਚਾਈ, ਭਾਰ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ)
ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
(qualitative – ਸੋਚ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਨੈਤਿਕ ਤਰਕ)
ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦੋਵੇਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਬੱਚੇ ਦੀ
ਉਚਾਈ (ਮਾਤਰਾਤਮਕ) ਵਧਦੀ ਹੈ;
ਠੋਸ ਸੰਚਾਲਨ ਤੋਂ
ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ
(ਗੁਣਾਤਮਕ)। ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕੇ (ਟੈਸਟ, ਨਿਰੀਖਣ,
ਇੰਟਰਵਿਊ) ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
27. ਵਿਕਾਸ
ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ
ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
............. ਕਹਾਉਂਦਾ
ਹੈ।
(1) ਦੁਪਾਸ਼ਵੀ
(2) ਪ੍ਰੌਕਸਿਮੋਡਿਸਟਲ
(3) ਸੈਫਾਲੋਕੌਡਲ
(4) ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸੈਫਾਲੋਕੌਡਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੈਫਾਲੋਕੌਡਲ (cephalocaudal) ਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ “ਸਿਰ ਤੋਂ
ਪੈਰ ਵੱਲ”।
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰਕ
ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਕੰਟਰੋਲ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ
ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ
ਧੜ, ਫਿਰ ਲੱਤਾਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ
ਪ੍ਰੌਕਸਿਮੋਡਿਸਟਲ
(proximodistal – ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ)। ਉਦਾਹਰਨ: ਬੱਚਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਪੈਟਰਨਾਂ
ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਚੁਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ
ਹਨ।
28. ‘ਨਜ਼ਦੀਕੀ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ’ (Zone of Proximal Development) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ
ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ?
(1) ਪਿਆਜੇ
(2) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
(3) ਕੋਹਲਬਰਗ
(4) ਏਰਿਕਸਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ZPD
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ
ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹ ਅੰਤਰ
ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਾ
ਇਕੱਲੇ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ
ਉਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ZPD ਦੇ
ਅੰਦਰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਪੜਾਅ
ਦਿੱਤੇ; ਕੋਹਲਬਰਗ ਨੇ ਨੈਤਿਕ
ਵਿਕਾਸ; ਏਰਿਕਸਨ ਨੇ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ। ਅਧਿਆਪਕ
ZPD ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ
ਢੁਕਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ (scaffolding) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
29. ਇੱਕ
ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਦੀ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਏਜੰਸੀ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?
(1) ਸਕੂਲ
(2) ਬਾਜ਼ਾਰ
(3) ਕਲਾਸ
(4) ਪਰਿਵਾਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਪਰਿਵਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਰਿਵਾਰ ਸਭ ਤੋਂ
ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਏਜੰਸੀ
ਹੈ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਤੋਂ
ਹੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ
ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਅਤੇ
ਸਾਥੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਨਜ਼ਦੀਕੀ,
ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ (ਪਰਿਵਾਰ,
ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
30. “ਵਿਕਾਸ
ਇੱਕ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ” ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸ
ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
(1) ਆਪਸੀ
ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(2) ਏਕੀਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(3) ਅੰਤਰ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(4) ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(principle of continuity) ਦੱਸਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ
ਜੀਵਨ-ਭਰ ਚੱਲਣ
ਵਾਲੀ, ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਭ
ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ
ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ
ਗਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
Lifespan Psychology (Baltes) ਦਾ
ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ
ਜੋ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਜਾਣਾ
ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਉਮਰ
ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ
ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
CDP Paper - 1 2023 (PSTET) – Punjabi
1. ਜੀ
ਵਿਗਿਆਨ ਬੋਧਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਰਭ
ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ
ਕਾਲ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
(1) ਵਿਕਾਸ
(2) ਪਰਿਪੱਕਤਾ
(3) ਵਾਧਾ
(4) ਬੋਧ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਕਾਸ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਕਾਸ (development) ਬੋਧਾਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਖੇਤਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ
ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ
ਮੌਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ
ਹੈ। ਪਰਿਪੱਕਤਾ
(maturation) ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਧਾ
(growth) ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰੀਰਕ
ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ;
ਬੋਧ (cognition) ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਡੋਮੇਨ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮਬੱਧ, ਅਨੁਕੂਲੀ
ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ
(lifespan perspective) ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਾਂ
‘ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
2. ਮੌਜੂਦਾ
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪਾਈਜੇਟੀਅਨ ਧਾਰਨਾ
ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਮਾਈਕਰਨ
(Assimilation)
(2) ਸੰਗਠਨ (Organization)
(3) ਰਿਹਾਇਸ਼ (Accommodation)
(4) ਸੰਤੁਲਨ (Equilibration)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਮਾਈਕਰਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਈਕਰਨ (assimilation) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਨਵੇਂ ਤਜ਼ਰਬੇ
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ
ਸਕੀਮਾ (schema) ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਰਿਹਾਇਸ਼
(accommodation) ਵਿੱਚ ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸੰਤੁਲਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦਾ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਕਰਕੇ
(assimilation) ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ
ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ (accommodation) ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੀਮਾ
ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਵੇ।
3. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ
ਸਮਾਜਿਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਹੁੰਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ?
(1) ਅਸੂਬੇਲ
(Ausubel)
(2) ਗੈਗਨੇ (Gagné)
(3) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ (Jean Piaget)
(4) ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Lev Vygotsky)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ
ਰਚਨਾਵਾਦ (social
constructivism) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਰਚਨਾਵਾਦ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ
ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding, private speech। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ
ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
4. ਲੋਕ
ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ
ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਦੇਖਭਾਲ ਤੇ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ
ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਹਲਬਰਗ
ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ
ਹੇਠਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਪੜਾਅ
ਦੋ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਦੇਸ਼
ਅਤੇ ਬਦਲਾ
(2) ਪੜਾਅ ਤਿੰਨ: ਆਪਸੀ ਪਰਸਪਰ
ਉਮੀਦਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਕੂਲਤਾ
(3) ਪੜਾਅ ਚਾਰ: ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਨੈਤਿਕਤਾ
(4) ਪੜਾਅ ਇੱਕ: ਭਿੰਨ ਨੈਤਿਕਤਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਪੜਾਅ ਤਿੰਨ: ਆਪਸੀ
ਪਰਸਪਰ ਉਮੀਦਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ
ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਕੂਲਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਪੜਾਅ
(ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਧਰ) “ਚੰਗਾ ਬੱਚਾ”
/ “ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ” ਉਨ੍ਹਾਂਤਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੂਜਿਆਂ
ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ,
ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ
ਸੰਭਾਲ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪੜਾਅ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
(ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ), ਪੜਾਅ ਚਾਰ
ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ। ਅਧਿਆਪਕ
ਨੈਤਿਕ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ
ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ (empathy) ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੜਾਅ
ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
5. ਸਟਰਨਬਰਗ
ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਬੁੱਧੀ ਦੇ
ਤਿਕੋਨੀ ਸਿਧਾਂਤ (Triarchic Theory) ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) ਸਥਾਨਿਕ
(Spatial)
(2) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਤਮਕ
(Analytical)
(3) ਰਚਨਾਤਮਕ (Creative)
(4) ਵਿਵਹਾਰਿਕ (Practical)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਥਾਨਿਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਟਰਨਬਰਗ ਦੇ ਤਿਕੋਨੀ
ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬੁੱਧੀਆਂ
ਹਨ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਤਮਕ (analytical), ਰਚਨਾਤਮਕ (creative), ਅਤੇ
ਵਿਵਹਾਰਿਕ (practical)। ਸਥਾਨਿਕ ਬੁੱਧੀ
ਗਾਰਡਨਰ ਦੇ ਮਲਟੀਪਲ
ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਟਰਨਬਰਗ ਦਾ ਕਹਿਣਾ
ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ
IQ ਟੈਸਟ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਤਿੰਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ
ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ
ਕੰਮ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ
ਹਨ।
6. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਰਦ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਜੈਂਡਰ
ਭੂਮਿਕਾ (Gender role)
(2) ਜੈਂਡਰ ਟਾਈਪਿੰਗ (Gender typing)
(3) ਜੈਂਡਰ ਏਕੀਕਰਨ (Gender integration)
(4) ਜੈਂਡਰ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪਿੰਗ (Gender
stereotyping)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਜੈਂਡਰ ਟਾਈਪਿੰਗ
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੈਂਡਰ ਟਾਈਪਿੰਗ ਉਹ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ
ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ
ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਢੁਕਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ, ਪਸੰਦਾਂ ਅਤੇ
ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੈਂਡਰ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ
ਹਨ; ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪਿੰਗ ਅਤਿ-ਸਰਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ
ਜੈਂਡਰ ਟਾਈਪਿੰਗ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ
ਕਿੱਤਿਆਂ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ
ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
7. ਪਾਵਲੋਵ
ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ
ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ,
ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ
ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਗੈਰ-ਪੁਨਰਬਲਨ (Non-reinforcement)
(2) ਵਿਤਕਰਾ (Discrimination)
(3) ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ (Extinction)
(4) ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਰਿਕਵਰੀ (Spontaneous recovery)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਵਿਤਕਰਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਤਕਰਾ (discrimination) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ
ਖ਼ਾਸ ਉਦੀਪਨ (ਘੰਟੀ) ਪ੍ਰਤੀ
ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਪਰ
ਵੱਖਰੇ ਉਦੀਪਨਾਂ (ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ)
ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਸ ਦਾ
ਉਲਟ ਸਾਧਾਰੀਕਰਨ (generalization) ਹੈ।
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨਾ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
8. ਬਾਲ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ
ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ:
(1) ਜੌਹਨ
ਡੀਵੀ ਦੁਆਰਾ
(2) ਪੇਸਟਾਲੋਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ
(3) ਹਰਬਰਟ ਦੁਆਰਾ
(4) ਫਰੋਬੇਲ ਦੁਆਰਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਜੌਹਨ ਡੀਵੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੌਹਨ ਡੀਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ
ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਕੇਂਦਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ
ਸਮਰਥਕ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਬੱਚੇ
ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ, ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਅਤੇ
“ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ” ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਫਰੋਬੇਲ ਨੇ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
ਦਿੱਤਾ; ਪੇਸਟਾਲੋਜ਼ੀ ਨੇ ਹੱਥੀਂ
ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ। NEP 2020 ਵੀ ਬਾਲ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
9. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਪੀਟਰ ਸਾਲੋਵੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
(2) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਕਰਨਾ
(3) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨਾ
(4) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ
ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਲੋਵੇ ਅਤੇ ਮੇਅਰ
ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀਆਂ
ਚਾਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ: ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਕਰਨਾ, ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ
ਸਮਝਣਾ (perceiving) – ਪਰ “ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ”
(controlling) ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
ਜੋ ਮੂਲ ਮਾਡਲ
ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਹੀਂ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗੋਲਮੈਨ ਨੇ EI ਨੂੰ
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ (SEL) ਰਾਹੀਂ EI ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
10. ਨਿਰੰਤਰ
ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (CCE) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਾਲ
ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
(1) 2010
(2) 2005
(3) 2009
(4) 2004
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) 2009
ਵਿਆਖਿਆ: CCE
ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ
RTE ਐਕਟ 2009 ਦੇ ਤਹਿਤ
ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੇਸ਼
ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ-ਅਧਾਰਿਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਲਾਂਕਣ
‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ
ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ
ਅਤੇ ਸਹਿ-ਵਿਦਿਅਕ
ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: CCE ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ (formative) ਅਤੇ
ਜੋਗ ਸੰਖੇਪ (summative) ਮੁਲਾਂਕਣ
ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
NEP 2020 ਨੇ ਇਸ ਦੀ
ਥਾਂ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕੀਲੇ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ।
11. ਸੰਘਰਸ਼
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:
(1) ਐਮਾਈਲ
ਦੁਰਖੇਮ ਦੁਆਰਾ
(2) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੁਆਰਾ
(3) ਰੌਬਰਟ ਸਟਾਲ ਦੁਆਰਾ
(4) ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ ਦੁਆਰਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ (conflict theory) ਸਮਾਜ ਨੂੰ
ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ
ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਰੂਪ
ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ
ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ
ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਸੰਘਰਸ਼
ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ
ਸਕੂਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਮੁੜ-ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਪਾਵਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ
ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
12. ਹੇਠਾਂ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਲਾਸਰੂਮ ਮਾਹੌਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੁਕਵੇਂ ਸਾਧਨਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਰਜਰੀ ਨਾਲ
(ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ) ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?
(1) ਅਧਿਕਾਰਤ
ਸ਼ੈਲੀ (Authoritative)
(2) ਪਰਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੈਲੀ (Permissive)
(3) ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ (Authoritarian)
(4) ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸ਼ੈਲੀ (Democratic)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਪਰਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੈਲੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਰਮਿਸ਼ਨ (permisssive) ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਮੰਗਾਂ
ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਪਰ ਨਿੱਘ (warmth) ਵੱਧ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਚੁਣਦੇ
ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸੀ
ਸਹਾਇਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿੰਦੀ
ਹੈ, ਪਰ ਇਸ
ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ
ਘਾਟ ਅਤੇ ਘੱਟ
ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰਤ
(authoritative) ਸ਼ੈਲੀ ਸਭ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13. ਗੋਲਮੈਨ
(2001) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
ਦੇ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ,
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਅਤੇ
ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
(2) ਸਵੈ-ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ,
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਅਤੇ
ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
(3) ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ,
ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ, ਅਤੇ
ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
(4) ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ,
ਸਵੈ-ਸੰਕਲਪ, ਅਤੇ
ਰਿਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (typo)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਅਤੇ
ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਗੋਲਮੈਨ ਦੇ EI ਮਾਡਲ
ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਡੋਮੇਨ ਹਨ:
ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ (self-awareness), ਸਵੈ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ
(self-management), ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ (social awareness), ਅਤੇ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
(relationship management)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਇਹਨਾਂ ਡੋਮੇਨਾਂ
ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ,
ਟਕਰਾਅ ਹੱਲ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ
ਅਭਿਆਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
14. ਕਿਹੜੀ
ਮੁਲਾਕਾਤ (ਇੰਟਰਵਿਊ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
(1) ਵਸਤੂ-ਨਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ
(2) ਕੋਇਜ (Case study
interview – ਸ਼ਾਇਦ ਟਾਈਪੋ)
(3) ਰੇਟਿੰਗ ਸਕੇਲ
(4) ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਕੋਇਜ (ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ:
ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਇੰਟਰਵਿਊ)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੰਟਰਵਿਊ ਇੱਕ-ਨਾਲ-ਇੱਕ (one-on-one) ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਇੰਟਰਵਿਊ
ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ-ਨਿਸ਼ਟ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ (MCQs) ਅਤੇ ਰੇਟਿੰਗ ਸਕੇਲ
ਸਮੂਹਿਕ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ
ਨਿਦਾਨ (diagnostic) ਅਤੇ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਲਈ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
15. ਸਿੱਖਿਆ
ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਬਾਲ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਹੈ:
(1) ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਖਲਾਈ
(Inquiry-based)
(2) ਸੰਕਲਪ ਨਿਰਮਾਣ (Concept formation)
(3) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਖਲਾਈ (Project-based)
(4) ਲੈਕਚਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧਾਰਿਤ ਸਿਖਲਾਈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
(PBL) ਬੱਚੇ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਦੇ
ਹਨ, ਖੋਜ ਕਰਦੇ
ਹਨ, ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ
ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲੈਕਚਰ ਅਧਿਆਪਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: PBL NEP 2020 ਦੇ ਤਜਰਬਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਸਹੂਲਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
16. ਅਲਬਰਟ
ਬਾਂਡੂਰਾ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕ
ਮਾਡਲ (Reciprocal
Determinism) ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕਿਸ ਕਾਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕ
ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ?
(1) ਵਿਵਹਾਰ
(2) ਵਿਅਕਤੀ
(3) ਵਾਤਾਵਰਨ
(4) ਜੈਨੇਟਿਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਜੈਨੇਟਿਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਂਡੂਰਾ ਦੇ ਪਰਸਪਰ
ਨਿਰਣਾਇਕ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ,
ਵਿਅਕਤੀਗਤ (ਸੋਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ) ਅਤੇ
ਵਾਤਾਵਰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਕ ਇਸ ਮਾਡਲ
ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ
ਹੈ; ਬਾਂਡੂਰਾ ਨੇ
ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ
‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ
(ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ) ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ
ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
17. ਇੱਕ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ
ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਕਰਕੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜਾ ਕਲਾਸਰੂਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਸਮੋ ਕਲਾਸਰੂਮ
(2) ਜਿਗਸਾਉ ਕਲਾਸਰੂਮ (Jigsaw classroom)
(3) ਜੀ ਸੋ ਕਲਾਸਰੂਮ
(4) ਪੀਅਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਜਿਗਸਾਉ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿਆਖਿਆ: ਜਿਗਸਾਉ ਵਿਧੀ (ਅਰੋਨਸਨ)
ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ, ਹਰ ਮੈਂਬਰ
ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ
ਮਾਹਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ
ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਯੋਗ
ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਜਿਗਸਾਉ ਪੱਖਪਾਤ (prejudice) ਘਟਾਉਂਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ
ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
18. ਵਿਕਾਸ
ਦਾ “ਐਕਸੀਟੇਸ਼ਨ” (excitation – ਸੰਭਵ ਤੌਰ ‘ਤੇ “Evolution” ਜਾਂ “Ecological”?) ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ
ਸਿਧਾਂਤ
(2) ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ
ਸਿਧਾਂਤ
(3) ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਸਿਧਾਂਤ
(4) ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ
ਸਿਧਾਂਤ
ਨੋਟ: ਸ਼ਬਦ “excitation” ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
PSTET ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ “executive function” ਜਾਂ “evolution” ਸੰਬੰਧੀ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਿੱਤੇ
ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
(ਉਦਾਹਰਨ: ਪਾਵਲੋਵ, ਸਕਿਨਰ) excitation/inhibition ਦੀ ਗੱਲ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਸਭ
ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਉੱਤਰ
(2) ਹੈ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦਾ
ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (behaviorism) ਉਦੀਪਨ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੇ
ਸਬੰਧਾਂ, ਉਤੇਜਨ (excitation) ਅਤੇ ਰੋਕ (inhibition) ‘ਤੇ
ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। “excitation” ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿ
ਪੁਨਰਬਲਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ
ਸਰਗਰਮ ਕਰਨਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਸ
ਸਿੱਖੇ ਗਏ ਵਿਵਹਾਰਾਂ
ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ
ਮਜ਼ਬੂਤੀ (excitation) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
19. ਥਰਸਟਨ
(Thurstone) ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਾਰਕ
ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ?
(1) ਸੰਖਿਆ
ਕਾਰਕ (Number factor)
(2) ਮੈਮੋਰੀ (Memory)
(3) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ
(Word fluency)
(4) ਅਮੂਰਤ ਸੋਚ (Abstract thinking)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥਰਸਟਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (PMA) ਵਿੱਚ 7 ਕਾਰਕ ਹਨ:
ਸ਼ਬਦ ਰਵਾਨਗੀ, ਸੰਖਿਆ ਯੋਗਤਾ,
ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਸ਼ਬਦ ਸਮਝ, ਮੈਮੋਰੀ,
ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਗਤੀ,
ਅਤੇ ਤਰਕ।
ਸ਼ਬਦ ਰਵਾਨਗੀ (word fluency) ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥਰਸਟਨ ਨੇ Spearman ਦੇ
g-factor ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ
ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
20. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) “ਸੈਟਰ
ਐਂਡ ਵਰਕ” ਸਿਧਾਂਤ
(Seter and Work theory – ਸ਼ਾਇਦ
ਟਾਈਪੋ)
(2) ਵਰਨਨ ਦਾ ਹਾਇਰਾਰਕੀਕਲ
ਸਿਧਾਂਤ (Vernon's
hierarchical)
(3) ਥਰਸਟਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(4) ਗਿਲਫੋਰਡ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) “ਸੈਟਰ ਐਂਡ ਵਰਕ”
ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: “ਸੈਟਰ ਐਂਡ ਵਰਕ”
ਕੋਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
ਵਿੱਚ Spearman (two-factor),
Thurstone (multiple factors), Guilford (SOI), Vernon (hierarchical), Cattell
(fluid-crystallized) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬੁੱਧੀ
ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ
ਅੰਕੜਾ ਵਿਧੀਆਂ (ਫੈਕਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਬੁੱਧੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹੈ।
21. ਸਟੈਨਫੋਰਡ-ਬਿਨੇ ਸਕੇਲ (Stanford-Binet scale) ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਟੈਸਟ ਹੈ?
(1) ਮੌਖਿਕ
ਟੈਸਟ
(2) ਗੈਰ-ਮੌਖਿਕ ਟੈਸਟ
(3) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੌਖਿਕ ਟੈਸਟ
(4) ਗੈਰ-ਮੌਖਿਕ ਸਮੂਹ ਟੈਸਟ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੌਖਿਕ ਟੈਸਟ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਟੈਨਫੋਰਡ-ਬਿਨੇ ਬੁੱਧੀ
ਟੈਸਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
(individual) ਟੈਸਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ
ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ
ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਅਧਾਰਿਤ
(performance) ਦੋਵੇਂ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਟੈਸਟ
5 ਮੁੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ
ਹੈ: ਤਰਲ ਤਰਕ,
ਗਿਆਨ, ਗਣਿਤਕ ਤਰਕ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ-ਸਥਾਨਿਕ, ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਮੈਮੋਰੀ।
22. ਟਰਮਨ
(Terman) ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ:
(1) ਢਾਲਣ
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
(2) ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
(3) ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ
(4) ਅਮੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਅਮੂਰਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ
ਸੋਚਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਲੂਈਸ ਟਰਮਨ (Stanford-Binet ਦਾ
ਸੋਧਕ) ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ “ਅਮੂਰਤ
ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ”
ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
(ਢਾਲਣ – Stern, ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ – Piaget) ਵੱਖਰੀਆਂ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਮੂਰਤ ਸੋਚ ਵਿੱਚ
ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਨੁਪਾਤ, ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ
ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਅਮੂਰਤ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅਨੁਸਾਰ,
ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ (analogies) ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਅੰਤ
ਵਾਲੇ ਸਵਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਧਾ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
23. ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
(Kindergarten) ਸਕੂਲ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ
ਨੇ ਦਿੱਤੀ?
(1) ਜੌਹਨ
ਡੀਵੀ
(2) ਪੇਸਟਾਲੋਜ਼ੀ
(3) ਹਰਬਰਟ
(4) ਫਰੋਬੇਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਫਰੋਬੇਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਫਰੀਡਰਿਕ ਫਰੋਬੇਲ ਨੇ
1837 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ (“ਬੱਚਿਆਂ
ਦਾ ਬਾਗ”) ਸਥਾਪਿਤ
ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ
ਖੇਡ, ਸਵੈ-ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ (“gifts”) ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ
ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਆਧਾਰਿਤ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਖੋਜ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
24. ਭਾਵਾਤਮਕ
ਡੋਮੇਨ (affective
domain) ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ
ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਨਾ, ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ, ਮੁੱਲ
ਦੇਣਾ, ਸੰਗਠਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
(2) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ,
ਸੰਗਠਨ, ਮੁੱਲ ਦੇਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
(3) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ,
ਮੁੱਲ ਦੇਣਾ, ਸੰਗਠਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
(1 ਦੇ ਸਮਾਨ)
(4) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ,
ਸੰਗਠਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਮੁੱਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ, ਜਵਾਬ
ਦੇਣਾ, ਮੁੱਲ ਦੇਣਾ, ਸੰਗਠਨ,
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਲੂਮ ਦੇ ਭਾਵਾਤਮਕ
ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ (Krathwohl) ਦੇ ਪੰਜ
ਪੱਧਰ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਪਤੀ (Receiving), ਜਵਾਬ
(Responding), ਮੁੱਲ
(Valuing), ਸੰਗਠਨ
(Organization), ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (Characterization)। ਇਹ ਕ੍ਰਮ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਭਾਵਾਤਮਕ ਨਤੀਜੇ
ਜਿਵੇਂ ਰਵੱਈਏ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ
ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ
ਅੰਦਰੂਨੀਕਰਨ
(internalization) ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
25. ADHD ਦਾ
ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ?
(1) Attention Disorder and Attention Deficit Deficit
(2) Attention Deficit and Hyperactivity Disorder
(3) Attention Disorder and Hyperactive
(4) Attention Deficit and Hyperactive Disorder
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) Attention
Deficit and Hyperactivity Disorder
ਵਿਆਖਿਆ: ADHD
ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ,
ਹਾਈਪਰਐਕਟੀਵਿਟੀ, ਅਤੇ ਆਵੇਗਸ਼ੀਲਤਾ (impulsivity) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਤਿੰਨ ਉਪ-ਕਿਸਮਾਂ:
ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਟੈਂਸ਼ਨ-ਕਮੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਹਾਈਪਰਐਕਟਿਵ-ਆਵੇਗਸ਼ੀਲ,
ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ।
ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਨ,
ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਦਾਇਤਾਂ, ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ
ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ ਦੇ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
26. ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਦਾ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਵਾਹ
ਵਿਕਾਰ (Fluency disorder)
(2) ਆਰਟੀਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਿਕਾਰ (Articulation disorder)
(3) ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਰ (Language disorder)
(4) ਆਵਾਜ਼ ਵਿਕਾਰ (Voice disorder)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਆਰਟੀਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਿਕਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਰਟੀਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ
ਧੁਨੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ‘r’, ‘s’, ‘l’) ਦਾ ਸਹੀ
ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਕਾਰ (ਹਕਲਾਹਟ), ਭਾਸ਼ਾ
ਵਿਕਾਰ (ਸਮਝ/ਵਾਕ ਬਣਤਰ),
ਆਵਾਜ਼ ਵਿਕਾਰ (ਆਵਾਜ਼ ਦੀ
ਗੁਣਵੱਤਾ) ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਆਰਟੀਕੁਲੇਸ਼ਨ ਗਲਤੀਆਂ ਆਮ ਹਨ,
ਪਰ ਜੇ 7-8 ਸਾਲ
ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਤਾਂ
ਸਪੀਚ ਥੈਰੇਪੀ ਦੀ ਲੋੜ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਆਲੋਚਨਾ
ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
27. ਦਿਮਾਗੀ
ਅਧਰੰਗ (cerebral
palsy) ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ
ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ
ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕੀਬੋਰਡ/ਬੋਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ
ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ
ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ?
(1) ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਤਮਕ
ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ
(2) ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਹਾਇਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ
(3) ਸਹਾਇਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (Assistive technology)
(4) ਕੰਪਲੈਕਸ ਹਾਈਪਰਮੀਡੀਆ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਹਾਇਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਹਾਇਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (AT) ਉਹ
ਯੰਤਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ
ਜੋ ਅਪੰਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ
ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਕੀਬੋਰਡ AT ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: AT ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ:
text-to-speech, switch devices, hearing aids।
RTE ਅਤੇ RPWD ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਸਕੂਲਾਂ
ਨੂੰ AT ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
28. ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ
(Inclusion) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
(1) ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣਾ
ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ
(2) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਆਮ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ
(3) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ
(4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਆਮ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਕਲਾਸ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ
ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ
ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ (full inclusion) ਦਾ ਮਤਲਬ
ਹੈ ਕਿ ਅਪੰਗ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ
ਲਈ ਆਮ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਢੁਕਵੀਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ।
ਵਿਕਲਪ (2) ਅਤੇ (4) ਮੁੱਖ ਧਾਰੀਕਰਨ
(mainstreaming) ਹਨ; (3) ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ (segregation) ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਅਤੇ RPWD 2016 ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਹਰ
ਬੱਚੇ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ;
“least restrictive environment” ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
29. ਬੌਧਿਕ
ਅਸਮਰਥਤਾ
(intellectual disability) ਦਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਜੋ ਕਿ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
(1) ਚੈਨਟਿਕ
ਸਿੰਡਰੋਮ (Klinefelter?)
(2) ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ
(3) ਬੁੱਧੀ ਵਿਕਾਰ
(4) ਜਨਮ ਵਿਕਾਰ ਸਿੰਡਰੋਮ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ (ਟ੍ਰਾਈਸੋਮੀ
21) ਬੌਧਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਦਾ ਸਭ
ਤੋਂ ਆਮ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਸ ਖ਼ੁਦਬਖ਼ੁਦ
(de novo) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮਲ
ਅਸਧਾਰਨਤਾ ਕਾਰਨ ਜੈਨੇਟਿਕ ਹੈ। Fragile X ਸਿੰਡਰੋਮ ਸਭ ਤੋਂ
ਆਮ ਵਿਰਾਸਤੀ (inherited) ਰੂਪ
ਹੈ, ਪਰ ਡਾਊਨ
ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਵਾਲੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿਹਰੇ
ਦੇ ਲੱਛਣ, ਹਾਈਪੋਟੋਨੀਆ,
ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ
ਨੁਕਸ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ
ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਨਾਲ
ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
30. ਆਟਿਜ਼ਮ
(Autism) ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ ਆਟਿਜ਼ਮ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ
ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਆਟਿਜ਼ਮ
ਫੈਕਟਰ ਵਿਕਾਰ
(2) ਆਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਕਾਰ (Autism Spectrum Disorder)
(3) ADH
(4) ADHD
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਆਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਕਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਟਿਜ਼ਮ ਨੂੰ
“ਆਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ” (ASD) ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ
ਆਟਿਜ਼ਮ, ਐਸਪਰਗਰ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਅਤੇ
PDD-NOS ਸਮੇਤ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ
ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ
ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ASD ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ,
ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਅਤੇ
ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਰੁਟੀਨ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਹਾਇਤਾ,
ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ
ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
CDP Paper - 1 2021 (PSTET) – Punjabi
1. "ਸੰਕਲਪ"
ਕਿਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ?
(1) ਸਾਂਝੀਆਂ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ
(2) ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ
(3) ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦੀਪਨਾਂ ਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ
(4) ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦੀਪਨ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਕਲਪ (concept) ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ
ਹੈ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ,
ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ
ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਸਮੂਹਬੱਧ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ:
"ਫਰਨੀਚਰ" ਵਿੱਚ ਕੁਰਸੀ, ਮੇਜ਼,
ਅਲਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੰਕਲਪ ਸੋਚ ਦੇ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਅਤੇ ਗੈਰ-ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਦੇ ਕੇ ਸੰਕਲਪ
ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਸੇਫਾਲੋਕਾਡਲ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ
:
(1) ਖਾਸ ਤੋਂ ਆਮ
(2) ਇਕਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ
(3) ਵਾਧਾ ਸਿਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ
ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(4) ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਾਧਾ ਸਿਰ ਤੋਂ
ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੇਫਾਲੋਕਾਡਲ (cephalocaudal) ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰਕ
ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਕੰਟਰੋਲ
ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ
ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ
ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਪਹਿਲਾਂ
ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰੌਕਸਿਮੋਡਿਸਟਲ
(proximodistal) ਹੈ (ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਵੱਲ)। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਚੁਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਕਿਹੜੀ
ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ
ਹੈ ?
(1) ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ (Procedural)
(2) ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ (Evaluative)
(3) ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ (Conditional)
(4) ਘੋਸ਼ਣਾਤਮਕ ਗਿਆਨ (Declarative)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੋਧਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ
ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ
ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਘੋਸ਼ਣਾਤਮਕ (what), ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਸੰਬੰਧੀ (how), ਅਤੇ ਸ਼ਰਤ ਵਾਲਾ
(when/why)। "ਮੁਲਾਂਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨ"
ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ
ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਤੱਥ
(declarative), ਹੁਨਰ
(procedural), ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਸੰਦਰਭ
(conditional)।
4. ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ
ਸੋਚ ਦੇ ਚਾਰ ਪੜਾਅ
ਹਨ :
(1) (i) ਤਿਆਰੀ
(ii) ਪ੍ਰਫੁਲਤ (iii) ਉਦਾਹਰਨ (iv) ਤਸਦੀਕ
(2) (i) ਤਿਆਰੀ (ii) ਅਨੁਭੂਤੀ (iii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (iv) ਤਸਦੀਕ
(3) (i) ਤਿਆਰੀ (ii) ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ (iii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (iv) ਤਸਦੀਕ
(4) (i) ਤਿਆਰੀ (ii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (iii) ਤਸਦੀਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) (i) ਤਿਆਰੀ (ii) ਅਨੁਭੂਤੀ (iii) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (iv) ਤਸਦੀਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਾਲਸ (Wallas, 1926) ਦੇ ਮਾਡਲ
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦੇ
ਚਾਰ ਪੜਾਅ: ਤਿਆਰੀ
(preparation), ਅਨੁਭੂਤੀ
(incubation), ਪ੍ਰਕਾਸ਼
(illumination – "aha" moment), ਅਤੇ
ਤਸਦੀਕ (verification) ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਮੱਸਿਆ 'ਤੇ ਸੌਣ
ਦਾ ਸਮਾਂ (incubation) ਅਤੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ
(verification) ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਕੇ
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
5. ਕੇਂਦਰਮੁਖੀ
ਸੋਚ (Convergent
thinking) ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਹੈ :
(1) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ
(2) ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੋਚ
(3) ਬੁੱਧੀ
(4) ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੋਚ (Reproductive thinking)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੋਚ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੇਂਦਰਮੁਖੀ ਸੋਚ ਇੱਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ
ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗਿਆਨ
ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ
ਕਰਦੀ ਹੈ – ਇਸ ਲਈ
ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੋਚ ਕਹਿੰਦੇ
ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ
ਸੋਚ (divergent) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਿਲਫੋਰਡ (Guilford) ਨੇ ਕੇਂਦਰਮੁਖੀ
ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਚ
ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀਤਾ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ
ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6. ਇੱਕ
ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਦੀ ਇੱਕ "ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ" (Specific Learning Disability) ਹੈ :
(1) ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੈ
(2) ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ
(3) ਉਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ
ਅਪੰਗਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੈ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: SLD
ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ
ਤਿੰਨੋਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਸਿੱਖਣ
ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਅਤੇ ਇਹ
ਕਿ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ
ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ
ਅਪੰਗਤਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਆਮ SLD: ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (ਪੜ੍ਹਨ),
ਡਿਸਗ੍ਰਾਫੀਆ (ਲਿਖਾਈ), ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ (ਗਣਿਤ)। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ
ਅਤੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਹੈ।
7. "ਕਿਸੇ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ
ਲਈ, ਹੇਠਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।" ਇਹ ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ
ਹੈ?
(1) ਪਿਆਜੇ
(2) ਆਲਪੋਰਟ
(3) ਮੈਸਲੋ
(4) ਬਰੂਨਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਮੈਸਲੋ
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੈਸਲੋ (Maslow) ਦੇ ਲੋੜਾਂ
ਦੇ ਪਦਕ੍ਰਮ (Hierarchy of Needs) ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਠਲੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ (ਸਰੀਰਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਿਆਰ,
ਸਤਿਕਾਰ) ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ
ਵਿਅਕਤੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ (self-actualization) ਵੱਲ ਵਧ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ
(ਭੋਜਨ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਪਣੱਤ) ਪੂਰੀਆਂ
ਹੋਣ।
8. ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ (Scaffolding) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ
ਹੈ?
(1) ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ
ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹੁਨਰ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ
ਕਰਨਾ
(2) ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਅਭਿਆਸ
ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹੁਨਰ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ
ਕਰਨਾ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ
ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਹਾਸਿਲ
ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ
ਕਰਨਾ
(4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ
ਹੁਨਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ
ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਜੋ ਉਹ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ
ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ
ਹੁਨਰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ
ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਜੋ ਉਹ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ
ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਅਸਥਾਈ ਸਹਾਇਤਾ ਹੈ
ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ
ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਸਾਥੀ ZPD (Zone of Proximal Development) ਦੇ ਅੰਦਰ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ
ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹ
ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇ
ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ
ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਸੰਕੇਤ,
ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ
ਸਹਾਇਤਾ ਘਟਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
9. ਗਾਰਡਨਰ
ਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ (Interpersonal) ਬੁੱਧੀ ਹੈ:
(1) ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲੜੀਆਂ
ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ
(2) ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਰੀਰਕ
ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
(3) ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ
ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ
ਢੁਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ
(4) ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ
ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ
ਜਾਨਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ
ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ
ਢੁਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੁੱਧੀ ਦੂਜਿਆਂ
ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਇਰਾਦਿਆਂ ਅਤੇ
ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ
ਢੁਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ
ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਕਲਪ (1) ਤਰਕ-ਗਣਿਤ,
(2) ਸਰੀਰਕ-ਗਤੀਸ਼ੀਲ, (4) ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ (intrapersonal) ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ
ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
10. "ਲਿੰਗ-ਪੱਖਪਾਤ" (Gender bias) ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਤਕਨਾਲੋਜੀ
ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਿੱਚ
ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ
ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ
ਕਰਨਾ
(2) ਢੁਕਵੇਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਨ ਤੋਂ
ਬਗੈਰ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ
ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ
ਕਰਨਾ
(3) ਢੁਕਵੇਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ
ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ
ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ
(4) ਸਾਰੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ
ਬਰਾਬਰ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਢੁਕਵੇਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਰਨ
ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਲੜਕੇ
ਅਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ
ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਿੰਗ-ਪੱਖਪਾਤ ਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ ਲਿੰਗ
ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ
ਅਨੁਚਿਤ, ਵੱਖਰਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਜੋ
ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿੱਦਿਅਕ
ਜਾਂ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ
ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੁਆਰਾ ਜਾਇਜ਼ ਨਾ
ਹੋਵੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਮਲਿਤ
ਭਾਸ਼ਾ, ਬਰਾਬਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ,
ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਪੱਖਪਾਤ
ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
11. ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ
(Gifted) ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਗੈਰ-ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨਾਲੋਂ:
(1) ਜਾਣਕਾਰੀ
ਨੂੰ ਏਨਕੋਡ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
(2) ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ
(3) ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ
ਹਨ
(4) ਘੱਟ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਰੱਖਦੇ
ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ
ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣ, ਅਤੇ
ਅਮੂਰਤ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ
ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰੀ (enrichment) ਅਤੇ
ਪ੍ਰਵੇਗ (acceleration) ਦੀ ਲੋੜ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ
ਹਨ।
12. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ "ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਲਰਨਿੰਗ" (Universal foundation of learning) ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) ਸਿੱਖਣਾ
ਕੀ ਹੈ
(2) ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
(3) ਸਿੱਖਣਾ ਕਦੋਂ ਹੈ
(4) ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਣਾ ਕਦੋਂ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹਨ: ਕੀ
(nature), ਕਿਵੇਂ (methods), ਕਿਉਂ (causes)। "ਕਦੋਂ" (timing) ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਣ ਜੀਵਨ ਭਰ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ
ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
13. "............" ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ?
(1) ਯੂਨਾਨੀ
(2) ਲਾਤੀਨੀ
(3) ਵਿਗਿਆਨਿਕ
(4) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਯੂਨਾਨੀ
ਵਿਆਖਿਆ: "ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ" (Psychology) ਸ਼ਬਦ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੇ "psyche" (ਆਤਮਾ, ਮਨ) ਅਤੇ
"logos" (ਅਧਿਐਨ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: "ਸਿੱਖਿਆ" (Education) ਲਾਤੀਨੀ "educare" ਤੋਂ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ
ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
14. ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ
ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਂਗਲੁਰੂ
ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ
ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਕਿਸ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ?
(1) ਸਾਹਿਤ
(2) ਵਿਗਿਆਨ
(3) ਭੂਗੋਲ
(4) ਗਣਿਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਗਣਿਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਦੇਵੀ ਇੱਕ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਣਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ
ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ "ਮਨੁੱਖੀ
ਕੰਪਿਊਟਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ
ਗਣਿਤਕ ਗਣਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ
ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਸਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਰਸਾਉਂਦੀ
ਹੈ ਕਿ ਗਣਿਤਕ
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ
ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ।
15. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਪੂਰੀ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਕਨਿਕ
ਦੌਰਾਨ ਕਿਹੜਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦਾ
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ
ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ
ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ
ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ
ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
(1) ਸਮਾਜਿਕ
ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ
(2) ਸੋਸ਼ਿਓਗ੍ਰਾਫੀ
(3) ਸੋਸ਼ਿਓਮਿਟਰੀ
(Sociometry)
(4) ਗਰੁੱਪ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸੋਸ਼ਿਓਮਿਟਰੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੋਸ਼ਿਓਮਿਟਰੀ (Moreno) ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ
ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ
ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੱਸਦੇ
ਹਨ। ਇਸ
ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਣਗੌਲੇ,
ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੋਸ਼ਿਓਗ੍ਰਾਮ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਇਸਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਲਈ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
16. "ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ"
(Inclusive Education) ਸ਼ਬਦ
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿੱਥੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ?
(1) ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ, 2000
(2) ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੜਾਅ ਤੇ ਅਸਮਰੱਥ
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਯੋਜਨਾ,
2009
(3) ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਢਾਂਚਾ,
2005
(4) ਸਾਲਾਮਾਂਕਾ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ
ਦਾ ਢਾਂਚਾ, 1994
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਸਾਲਾਮਾਂਕਾ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਅਤੇ
ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਢਾਂਚਾ,
1994
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਾਲਾਮਾਂਕਾ ਸਟੇਟਮੈਂਟ (UNESCO, 1994) ਨੂੰ "ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ" ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ
ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਲ
ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ RTE (2009) ਨੇ
ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ
ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
17. ਨਿਰੰਤਰ
ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (CCE) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ:
(1) ਬੱਚੇ
ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ
ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ
(2) ਬੱਚੇ ਦੀ ਬੌਧਿਕ
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ
(3) ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ
(4) ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਰੀਰਕ
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: CCE
ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬੱਚੇ
ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ (holistic) ਮੁਲਾਂਕਣ
ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਵਿਦਿਅਕ
ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: CCE ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ (formative) ਅਤੇ
ਜੋਗ ਸੰਖੇਪ (summative) ਮੁਲਾਂਕਣ
ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
18. "ਸੰਮਲਿਤ
ਸਥਾਪਨਾ"
(Inclusive Setup) ਤੋਂ
ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
(1) ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ
(2) ਤਤਪਰਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਕੁਝ
(3) ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ (ਅਪੰਗ ਅਤੇ
ਗੈਰ-ਅਪੰਗ) ਇਕੱਠੇ
(4) ਸਿਰਫ਼ ਗੈਰ-ਅਪੰਗ ਬੱਚੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ (ਅਪੰਗ
ਅਤੇ ਗੈਰ-ਅਪੰਗ)
ਇਕੱਠੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਥਾਪਨਾ ਉਹ
ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ
ਹਰ ਬੱਚੇ ਦਾ
ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਲਿੰਗ,
ਜਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਕੁਝ
ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਅਤੇ RPWD ਐਕਟ 2016 ਸੰਮਲਿਤ
ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ
ਹਨ।
19. ਇਮਪੇਅਰਮੈਂਟ
(Impairment) ਕਮਜ਼ੋਰੀ
ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ:
(1) ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਪੱਧਰ
(2) ਅੰਗ ਦਾ ਪੱਧਰ
(3) ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅੰਗ
ਦਾ ਪੱਧਰ
(4) ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ
ਨਾ ਹੀ ਅੰਗ
ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਅੰਗ ਦਾ ਪੱਧਰ
ਵਿਆਖਿਆ: WHO
(ICIDH) ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ, impairment ਅੰਗ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ
ਬਣਤਰ ਦੇ ਪੱਧਰ
'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ
(ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਘੱਟ ਹੋਣਾ)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਲੱਤ ਦਾ
ਗੁਆਚਣਾ impairment ਹੈ; ਤੁਰਨ ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਿਲ disability ਹੈ।
20. "ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ"
(Inclusive Education) ਤੋਂ
ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
(1) ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ CWSN
(2) ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰਤਾ
ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ
ਕੁਝ CWSN
(3) ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ
ਅਪੰਗਤਾ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ
ਸਾਰੇ CWSN
(4) ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ
ਅਪੰਗਤਾ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ
ਬਿਨਾਂ ਅਪੰਗਤਾ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ CWSN
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ ਸਾਰੇ
ਬੱਚੇ (ਅਪੰਗ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਅਪੰਗ) ਇੱਕੋ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ
ਪੜ੍ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਐਕਟ 2009 ਅਤੇ RPWD 2016 ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ
ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
21. ਇਮਪੇਅਰਮੈਂਟ
(Impairment) ਕਮਜ਼ੋਰੀ
ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੈ: (ਪ੍ਰਸ਼ਨ 19 ਦੁਹਰਾਇਆ)
(1) ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਪੱਧਰ
(2) ਅੰਗ ਦਾ ਪੱਧਰ
(3) ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅੰਗ
ਦਾ ਪੱਧਰ
(4) ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ
ਨਾ ਹੀ ਅੰਗ
ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਅੰਗ ਦਾ ਪੱਧਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
19 ਦਾ ਦੁਹਰਾਅ ਹੈ।
Impairment ਸਰੀਰਕ ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਅੰਗ
ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ
ਅਸਧਾਰਨਤਾ ਹੈ।
22. ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ
(Dyscalculia) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨੇੜਿਓਂ
ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ:
(1) ਬੋਲਣ
ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ
(2) ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਨਾਲ
(3) ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਨਾਲ
(4) ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ
ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ
ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ
ਅਸਮਰਥਤਾ ਹੈ ਜੋ
ਗਣਿਤਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ – ਸੰਖਿਆ ਸੰਕਲਪ, ਗਣਨਾਵਾਂ,
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ – ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ
ਦੱਸਣ, ਪੈਸੇ ਗਿਣਨ, ਜਾਂ
ਸੰਖਿਆ ਮੁੱਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
23. ਪਿਆਜੇ
(Piaget) ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
(1) ਸਮਾਜਿਕ
ਵਿਕਾਸ
(2) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
(3) ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ (Cognitive development)
(4) ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ
(cognitive) ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਾਰ
ਪੜਾਵਾਂ (sensorimotor,
preoperational, concrete operational, formal operational) ਲਈ ਜਾਣਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਵੀ
ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ
ਮੁੱਖ ਪਛਾਣ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ
ਲਈ ਹੈ।
24. ਪਿਆਜੇ
ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ
"ਸਕੀਮਾ"
(Schema) ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?
(1) ਕਿਸੇ
ਦੀ ਬੌਧਾਤਮਕ ਬਣਤਰ
ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਇਕਾਈ
(2) ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ
ਬਣਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਇਕਾਈ
(3) ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਬਣਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਇਕਾਈ
(4) ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕ
ਬਣਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਇਕਾਈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੌਧਾਤਮਕ
ਬਣਤਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ
ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਇਕਾਈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕੀਮਾ (schema) ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿੱਚ ਬੌਧਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਦੀ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈ ਹੈ – ਇੱਕ
ਮਾਨਸਿਕ ਢਾਂਚਾ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਕੀਮਾ assimilation ਅਤੇ accommodation ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਦੇ ਹਨ।
25. ਕੋਹਲਬਰਗ
(Kohlberg) ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ
ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ:
(1) ਪੰਜ
(2) ਚਾਰ
(3) ਛੇ
(4) ਤਿੰਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਛੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰ (preconventional, conventional,
postconventional) ਅਤੇ ਛੇ ਪੜਾਅ
(ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ
ਦੋ) ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਨੇ ਨੈਤਿਕ
ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ (Heinz dilemma) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕੀਤੀ।
26. ZPD ਤੋਂ
ਭਾਵ ਹੈ:
(1) Zone of Psychological Development
(2) Zone of Posterior Development
(3) Zone of Parallel Development
(4) Zone of Proximal Development
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) Zone of
Proximal Development (ਨਜ਼ਦੀਕੀ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ)
ਵਿਆਖਿਆ: ZPD
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ
ਸੰਕਲਪ ਹੈ – ਉਹ ਅੰਤਰ
ਜੋ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲੇ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ZPD ਦਾ ਪਤਾ
ਲਗਾ ਕੇ ਢੁਕਵੀਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
27. ਮਨੁੱਖੀ
ਵਾਧਾ (Human growth) ਕਿਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ?
(1) ਗਿਣਾਤਮਕ
(Quantitative) ਪਹਿਲੂ
(2) ਗੁਣਾਤਮਕ (Qualitative) ਪਹਿਲੂ
(3) ਦੋਵੇਂ ਗਿਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ
ਪਹਿਲੂ
(4) ਨਾ ਤਾਂ ਗਿਣਾਤਮਕ ਅਤੇ
ਨਾ ਹੀ ਗੁਣਾਤਮਕ
ਪਹਿਲੂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਦੋਵੇਂ ਗਿਣਾਤਮਕ ਅਤੇ
ਗੁਣਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂ
ਵਿਆਖਿਆ: "ਵਾਧਾ" (growth) ਆਮ ਤੌਰ
'ਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
(ਉਚਾਈ, ਭਾਰ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ
ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ
ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: "ਵਿਕਾਸ" (development) ਗੁਣਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ
ਵਧੇਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
28. ਬੱਚੇ
ਦੇ ਮਨੋ-ਲਿੰਗੀ (Psychosexual) ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਕਿਸ
ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ?
(1) ਪਿਆਜੇ
(2) ਏਰਿਕਸਨ
(3) ਫਰਾਇਡ (Freud)
(4) ਕੋਹਲਬਰਗ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਫਰਾਇਡ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਨੇ
ਮਨੋ-ਲਿੰਗੀ ਵਿਕਾਸ
ਦੇ ਪੰਜ ਪੜਾਅ
(oral, anal, phallic, latency, genital) ਪੇਸ਼
ਕੀਤੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਏਰਿਕਸਨ ਨੇ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ (psychosocial) ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅੱਠ
ਪੜਾਅ ਦਿੱਤੇ।
29. ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ
ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਿੱਖਣ
ਲਈ ਤਤਪਰਤਾ (Learning readiness)
(2) ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
(Assessment of learning)
(3) ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਮੁਲਾਕਾਤ
(4) ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ
(Assessment for learning)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
– ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਰਚਨਾਤਮਕ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਮਾਪਣਾ,
ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਿਆਪਨ
ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ
ਸਕੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ
ਸਾਧਨ: ਛੋਟੇ ਕੁਇਜ਼, ਨਿਰੀਖਣ,
ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ, ਅਤੇ ਫੀਡਬੈਕ।
30. ਇੱਕ
ਵੈਧ (valid) ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ (deductive) ਦਲੀਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਕੀ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
(1) ਨਿਸ਼ਚਿਤ
(Certain)
(2) ਸੰਭਾਵੀ (Probable)
(3) ਅਨੁਭਵ (Experiential)
(4) ਨਿਰੀਖਣ (Observational)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਨਿਸ਼ਚਿਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇੱਕ ਵੈਧ ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ
ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
(premises) ਸੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿੱਟਾ
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਚ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ: ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮਰਤੇ
ਹਨ; ਸੁਕਰਾਤ ਮਨੁੱਖ
ਹੈ; ਸੁਕਰਾਤ ਮਰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਨਿਗਮਨਾਤਮਕ ਤਰਕ (deductive) ਆਮ
ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਵੱਲ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗਮਨਾਤਮਕ (inductive) ਸੰਭਾਵੀ ਸਿੱਟਾ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ।
CDP Paper - 1 2020 (PSTET) – Punjabi
1. ਹੇਠ
ਲਿਖੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentric) ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
(1) ਬਚਪਨ
(2) ਮੁਢਲੀ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ (Early childhood)
(3) ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ
(4) ਬਾਲਗਪਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਮੁਢਲੀ ਬਾਲ-ਅਵਸਥਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ (Piaget) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ (ਲਗਭਗ
2-7 ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentric) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ
ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ
ਸਕਦੇ। ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ
ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ (imaginary audience)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ
(three-mountain task) ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣ (role-play) ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਦਲਣ
ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਨੂੰ ਘਟਾ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਇੱਕ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣ ਹੈ:
(1) ਪੜ੍ਹਾਏ
ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ
ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ
(2) ਇੱਕ ਸਖਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਪੱਖੀ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ
(rapport)
(4) ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰੇਰਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੰਪਰਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ
ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨਾਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਸਤਿਕਾਰ
ਭਰਿਆ ਸੰਬੰਧ (rapport) ਸਭ ਤੋਂ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ,
ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਂਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ
ਦਾ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੈਪੋਰ
ਉਹ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ
ਸਭ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
3. ਵਿਦਿਅਕ
ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਤਮਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (formative assessment) ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੁਨਰ
(2) ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Multiple Choice Questions)
(3) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ
(4) ਜ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਜੋਗ ਸੰਖੇਪ (summative) ਮੁਲਾਂਕਣ
ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਲਈ ਨਹੀਂ।
ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ,
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ
ਸਾਧਨ: exit tickets,
observations, portfolios, peer feedback।
ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਫੀਡਬੈਕ
ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
4. ਕਿਸ
ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ
ਹੈ?
(1) ਪਲੇਸਮੈਂਟ
(Placement)
(2) ਜੋਗ ਸੰਖੇਪ (Summative)
(3) ਨਿਰੰਤਰ (Continuous)
(4) ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ (Diagnostic)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ (Diagnostic)
ਵਿਆਖਿਆ: ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਖ਼ਾਸ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਣ
ਦੇ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨਾਂ,
ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ
ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ
ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ
ਟੀਚਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ
ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ ਟੈਸਟਾਂ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ remedial teaching ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਗਣਿਤ
ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ।
5. ਵਧੀਆਂ
ਗਤੀ-ਵਾਹਕ (fine motor) ਗਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ
ਕਿਹੜਾ ਇੱਕ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
(1) ਡਾਟ ਜੁਆਇਨਿੰਗ (Dot joining)
(2) ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ (Dictation)
(3) ਹੱਥ ਦੀ ਲਿਖਾਈ
(Handwriting)
(4) ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ
ਅਲਹਿਦਗੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਿਕਟੇਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ
ਸਮਝ, ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ
ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਜਾਂਚ
ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ
ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ (fine motor) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ (dot joining, handwriting,
separating fruits) ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ fine motor ਹੁਨਰ
ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: Fine motor
skills: ਪੈਨਸਿਲ ਫੜਨ, ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ
ਮਣਕੇ ਪਾਉਣ, ਕੈਂਚੀ ਚਲਾਉਣ
ਆਦਿ।
6. ਵਿਚਾਰ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ
ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ (Pedagogy)
(ਅ) ਸਿੱਖਿਆ (Education)
(ੲ) ਗਿਆਨ-ਮੀਮਾਂਸਾ
(Epistemology)
(ਸ) ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
(Cognitive Development)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ (Cognitive
Development)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ
ਹੈ ਜੋ ਯਾਦ,
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ,
ਤਰਕ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗੀਆਂ
ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ: ਪਿਆਜੇ
(Piaget), ਵਿਗੋਤਸਕੀ
(Vygotsky), ਅਤੇ
information-processing theorists।
7. ਇੱਕ
ਖਾਸ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਓਨੀ ਹੀ
........... ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
(ੳ) ਕਮਜ਼ੋਰ
(ਅ) ਮਜ਼ਬੂਤ
(ੲ) ਘੱਟ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
(ਸ) ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਮਜ਼ਬੂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ
(practice) ਨਾਲ ਨਸਾਂ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – "use it or lose it" ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਹ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ,
automatization, ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ
ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ spaced practice ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਦੇਣੇ
ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
8. ਬੱਚੇ
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ............. ਅਤੇ ............. ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
(ੳ) ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ, ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
(ਅ) ਫਾਰਮਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ,
ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ
(ੲ) ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ,
ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
(ਸ) ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ,
ਫਾਰਮਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ, ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ 2 ਤੋਂ 11 ਸਾਲ
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ (2-7) ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
(7-11) ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ
ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ,
ਇਸ ਲਈ ਠੋਸ
ਸਮੱਗਰੀ (manipulatives) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
9. ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ
ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਵਰਗ "ਅਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ" (Exceptional
Category) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(ੳ) ਹੌਲੀ (Slow)
(ਅ) ਮੰਦਬੁੱਧੀ (Retarded)
(ੲ) ਆਮ (Normal)
(ਸ) ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (Gifted)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਆਮ
(Normal)
ਵਿਆਖਿਆ: "ਅਸਧਾਰਨ" (exceptional) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਉਹ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ ਜੋ ਔਸਤ
(normal) ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੇਠਾਂ (slow, intellectually disabled) ਜਾਂ ਉੱਪਰ (gifted) ਹੁੰਦੇ
ਹਨ। ਆਮ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ
ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਸਧਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ
ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
10. ਤੁਸੀਂ
ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਹਿੱਸੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਓਨੀ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ .............:
(ੳ) ਵਰਤੋਗੇ
(ਅ) ਗੁਆ ਦਿਓਗੇ
(ੲ) ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੋਗੇ
(Retain)
(ਸ) ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰੋਗੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਬਰਕਰਾਰ
ਰੱਖੋਗੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਸਿੱਖਣ
(multisensory learning) ਦਿਮਾਗ਼
ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ
ਨਸਾਂ ਦੇ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਯਾਦ (retention) ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: brain-based
learning: visual, auditory, kinesthetic, ਅਤੇ
emotional engagement retention ਨੂੰ
ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
11. ਅਸੀਂ
ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਔਸਤ ਅੰਕਾਂ
ਦੀ ਗਣਨਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ:
(ੳ) ਵੇਰੀਐਂਸ (Variance)
(ਅ) ਅੰਕਗਣਿਤੀ ਮੱਧਮਾਨ
(Arithmetic mean)
(ੲ) ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮੱਧਮਾਨ
(Geometric mean)
(ਸ) ਮਿਆਰੀ ਵਿਚਲਨ
(Standard deviation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਅੰਕਗਣਿਤੀ
ਮੱਧਮਾਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਔਸਤ ਅੰਕ (average marks) ਦੀ
ਗਣਨਾ ਅੰਕਗਣਿਤੀ ਮੱਧਮਾਨ (sum of all values divided by number of
values) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਰੀਐਂਸ ਅਤੇ
ਮਿਆਰੀ ਵਿਚਲਨ ਫੈਲਾਅ (spread) ਮਾਪਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਕਲਾਸ ਦੀ
ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਮੱਧਮਾਨ
ਕੱਢ ਕੇ ਤੁਲਨਾ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਪਰ outliers ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12. ਖਿਡੌਣਿਆਂ
ਦੀ ਉਮਰ (Toy age) ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ:
(ੳ) ਮੁਢਲਾ ਬਚਪਨ (Early Childhood)
(ਅ) ਅਖੀਰਲਾ ਬਚਪਨ
(Late Childhood)
(ੲ) ਸ਼ੈਸ਼ਵ ਅਵਸਥਾ
(Babyhood)
(ਸ) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਮੁਢਲਾ
ਬਚਪਨ
ਵਿਆਖਿਆ: "ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ"
ਮੁਢਲੇ ਬਚਪਨ (ਲਗਭਗ 2-6 ਸਾਲ)
ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,
ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ
ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਖੇਡ
ਖੇਡਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਕਹਿੰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ
ਖਿਡੌਣੇ (blocks, dolls,
puzzles) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
13. ਪ੍ਰੇਰਣਾ
(Motivation) ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(ੳ) ਇਹ ਇੱਕ
ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਟੀਚੇ ਵੱਲ
ਵਧਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ
(ਅ) ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ
ਦੀਆਂ ਜੈਵਿਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ
ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ
(ੲ) ਇਹ ਇੱਕ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ
ਕਰਦੀ ਹੈ
(ਸ) ਇਹ ਇੱਕ
ਅਸੁਖਾਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ
ਰੱਖਦੀ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਇਹ
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਜੈਵਿਕ ਲੋੜਾਂ
ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ
ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (process) ਹੈ,
ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੈਵਿਕ
ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ
ਹੈ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਿੱਚ
ਟੀਚਾ, ਯਤਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ:
drive reduction, expectancy-value, self-determination।
14. ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ
ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ:
(ੳ) ਹੌਸਲਾ-ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ
ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ (Discouraged)
(ਅ) ਖੱਬੇ ਹੱਥ
ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਲਈ
ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ
(ੲ) ਉਸਦੀ ਤਰਜੀਹ
ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਵੇ
(ਸ) ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ
ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਉਸਦੀ
ਤਰਜੀਹ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਵੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਹੱਥ ਦੀ ਤਰਜੀਹ
(handedness) ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ।
ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ
ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ
ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ
ਕਰਨ ਨਾਲ ਲਿਖਾਈ
ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਤਣਾਅ, ਅਤੇ
ਹਕਲਾਹਟ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲਗਭਗ 10% ਆਬਾਦੀ ਖੱਬੇ
ਹੱਥ ਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਢੁਕਵੀਂ ਸੀਟਿੰਗ (desk ਦੇ ਖੱਬੇ
ਪਾਸੇ) ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ
ਦੀਆਂ ਕੈਂਚੀਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
17. "ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ" (Theory of Multiple Intelligence) ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੌਣ
ਹੈ?
(ੳ) ਗਾਰਡਨਰ (Gardner)
(ਅ) ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky)
(ੲ) ਬਰੂਨਰ (Bruner)
(ਸ) ਪਿਆਜੇ (Piaget)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਗਾਰਡਨਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਹਾਵਰਡ ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ
1983 ਵਿੱਚ ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
8 (ਜਾਂ 9) ਵੱਖਰੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਾਰਡਨਰ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ:
linguistic, logical-mathematical, spatial, musical, bodily-kinesthetic,
interpersonal, intrapersonal, naturalistic।
18. ਸਮਾਜਿਕ
ਰਚਨਾਵਾਦ (Social
Constructivism) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?
(ੳ) ਪਿਆਜੇ (Piaget)
(ਅ) ਕੋਹਲਬਰਗ (Kohlberg)
(ੲ) ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky)
(ਸ) ਡੀਵੀ (Dewey)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਚਨਾਵਾਦ
ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ
ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ
ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding, private speech।
19. 12 ਸਾਲ
ਦੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਸਥਾਨ ਹੈ:
(ੳ) ਗੁਆਂਢ
(ਅ) ਪਰਿਵਾਰ
(ੲ) ਖੇਡ ਦਾ
ਮੈਦਾਨ
(ਸ) ਸਕੂਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਸਕੂਲ
ਵਿਆਖਿਆ: 12
ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ
ਵਿੱਚ, ਸਕੂਲ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਦਾ ਮੁੱਖ ਏਜੰਟ
ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ
ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ
ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਏਜੰਟ
ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸ਼ੋਰ
ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਅਤੇ
ਸਾਥੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
20. ਹੇਠ
ਲਿਖੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ IQ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, "ਸਿੱਖਣ ਯੋਗ" (educable) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚੁਣੋ:
(ੳ) 50 ਤੋਂ 70
(ਅ) 30 ਤੋਂ 50
(ੲ) 70 ਤੋਂ 90
(ਸ) 40 ਤੋਂ 80
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) 50 ਤੋਂ 70
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਵਿੱਚ,
"educable mentally retarded" (ਹਲਕੀ
ਬੌਧਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾ) IQ 50-70 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਢੁਕਵੀਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 6ਵੀਂ
ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੁਨਰ
ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: "Educable"
ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ;
ਹੁਣ "mild intellectual
disability" ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
21. IQ ਸਕੋਰ
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ
.................... ਸੰਬੰਧਿਤ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(ੳ) ਘੱਟੋ-ਘੱਟ (Least)
(ਅ) ਸੰਪੂਰਨ ਤੌਰ
'ਤੇ (Perfectly)
(ੲ) ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ
(Highly)
(ਸ) ਮੱਧਮ ਪੱਧਰ
'ਤੇ (Moderately)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਮੱਧਮ
ਪੱਧਰ 'ਤੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਖੋਜ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ
ਕਿ IQ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧਮ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ
(r ≈ 0.5-0.6) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਚ IQ ਚੰਗੇ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਦੀ
ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ
ਹੋਰ ਕਾਰਕ (ਪ੍ਰੇਰਣਾ,
ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ)
ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੰਬੰਧ (correlation) ਦਾ ਮਤਲਬ
ਕਾਰਨ (causation) ਨਹੀਂ ਹੈ।
22. ਬੱਚਿਆਂ
ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਨਕਲੀ (Imitative)
(ਅ) ਰਚਨਾਤਮਕ (Constructive)
(ੲ) ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ (Imaginative)
(ਸ) ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ (Destructive)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਨਕਲੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੱਚੇ ਨਿਰੀਖਣ ਅਤੇ
ਨਕਲ (Bandura ਦਾ social learning theory) ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਨਕਲ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ,
ਕੁਦਰਤੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿਧੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ
ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ
ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਲ
ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
23. ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ:
(ੳ) ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਾਰਜਾਂ
ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ
ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ
ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ
ਵਰਤਦਾ ਹੈ
(ਅ) ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ
ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ
ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ
(ੲ) ਸਿੱਖਣ ਦਾ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ
(ਸ) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
(Emotional Intelligence) ਦਾ
IQ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ
ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਬੁੱਧੀ (Emotional
Intelligence) ਦਾ IQ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ
ਨਹੀਂ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਾਰਡਨਰ ਦਾ MI ਸਿਧਾਂਤ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ IQ ਵਿਚਕਾਰ
ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ
ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬਾਕੀ
ਤਿੰਨ (A, B, C) MI ਦੇ ਸਿੱਧੇ
ਉਲਝਣ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: MI ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ
(interpersonal) ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ (intrapersonal) ਬੁੱਧੀਆਂ EI ਨਾਲ
ਓਵਰਲੈਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ
Gardner EI ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
24. ਕਿਸ਼ੋਰ
ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਸਵੈ-ਸਾਕਾਰਤਾ ਦੀ
ਭਾਵਨਾ
(ਅ) ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ
ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ
(ੲ) ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ
ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਕਰ
(ਸ) ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ
ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਪਾਂ
ਬਾਰੇ ਡਰ ਦੀ
ਭਾਵਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਆਪਣੇ
ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਕਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ
identity formation (Erikson) ਅਤੇ
adolescent egocentrism (Elkind) ਕਾਰਨ
ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ, ਸਰੀਰਕ
ਦਿੱਖ, ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ,
ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ
ਫ਼ਿਕਰ ਆਮ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: "imaginary
audience" ਅਤੇ
"personal fable" ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ
ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਮਾਹੌਲ
ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ
ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ
ਹਨ।
25. ਸੋਚ
ਦਾ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ:
(ੳ) ਚਿੰਨ੍ਹ (Symbols)
(ਅ) ਅਰਥ-ਵਿਗਿਆਨ
(Semantics)
(ੲ) ਮਨੁੱਖ (Man)
(ਸ) ਬੱਚਾ (Child)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਚਿੰਨ੍ਹ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੋਚ ਮਾਨਸਿਕ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀਆਂ
– ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (symbols) ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ
ਹੈ। ਇਹ
ਚਿੰਨ੍ਹ ਸ਼ਬਦ, ਚਿੱਤਰ, ਸੰਖਿਆਵਾਂ,
ਜਾਂ ਕੋਡ ਹੋ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਬਿਨਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮੂਰਤ
ਸੋਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਸੋਚ
ਨੂੰ "internalized
actions" ਕਿਹਾ; ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਕ ਸੰਦ
ਕਿਹਾ।
26. ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ
(Heredity) ਦੀ ਇਕਾਈ ਕੀ ਹੈ?
(ੳ) ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ (Chromosome)
(ਅ) ਜੀਨ (Gene)
(ੲ) ਖਾਦਿਤ ਸੈੱਲ
(Fertilized cell)
(ਸ) ਜ਼ਾਈਗੋਟ (Zygote)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਜੀਨ
(Gene)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੀਨ ਅਨੁਵੰਸ਼ਕਤਾ ਦੀ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ
ਇਕਾਈ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਜੀਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੈਂਡਲ ਦੇ "factors" ਨੂੰ ਹੁਣ
ਜੀਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ
(dominant) ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਭਾਵੀ (recessive) ਲੱਛਣਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ
ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
27. ........................... ਮਾਨਸਿਕ ਉਮਰ (Mental Age) ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਉਮਰ (Chronological Age) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਹੈ
ਜਿਸਨੂੰ 100 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(ੳ) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਲਬਧ (Emotional Quotient)
(ਅ) ਬੁੱਧੀ ਲਬਧ
(Intelligence Quotient)
(ੲ) ਦੋਵੇਂ
(ਸ) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ
ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਬੁੱਧੀ
ਲਬਧ (IQ)
ਵਿਆਖਿਆ: IQ
= (Mental Age / Chronological Age) × 100।
ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ Stern ਦੁਆਰਾ
ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟਾਂ (Stanford-Binet) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ deviation IQ (mean 100,
SD 15) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
28. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਉਤਪਾਦ (product of learning) ਨਹੀਂ ਹੈ?
(ੳ) ਹੁਨਰ (Skill)
(ਅ) ਗਿਆਨ (Knowledge)
(ੲ) ਪਰਿਪੱਕਤਾ (Maturation)
(ਸ) ਸਰੀਰਕ ਢਾਂਚਾ
(Physical Structure)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਪਰਿਪੱਕਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿੱਖਣ ਤਜ਼ਰਬੇ ਕਾਰਨ
ਵਿਵਹਾਰ, ਗਿਆਨ, ਜਾਂ ਹੁਨਰ
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।
ਪਰਿਪੱਕਤਾ (maturation) ਜੈਵਿਕ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ
ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਣ
ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ
ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਤੁਰਨਾ,
ਜਵਾਨੀ)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਪਰਿਪੱਕਤਾ
ਦਾ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ
(interaction) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
29. "ਸਕੀਮਾ"
(Scheme / Schema) ਤੋਂ
ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ?
(ੳ) ਚੰਕਿੰਗ ਵਿਧੀਆਂ (Chunking mechanisms)
(ਅ) ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ
ਤਕਨੀਕਾਂ
(ੲ) ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ
ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ
ਸਟੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ
ਸੰਗਠਿਤ ਪੈਕੇਟ
(ਸ) ਰੱਖਿਆ ਵਿਧੀਆਂ
(Defense mechanisms)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਲੰਬੇ
ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ
ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਦੇ ਸੰਗਠਿਤ ਪੈਕੇਟ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕੀਮਾ (schema) ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਢਾਂਚਾ
ਜਾਂ ਪੈਟਰਨ ਹੈ
ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ
ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ:
"ਕੁੱਤਾ" ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ ਖਾਲ,
ਚਾਰ ਲੱਤਾਂ, ਭੌਂਕਣਾ
ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿੱਚ ਸਕੀਮਾ assimilation ਅਤੇ accommodation ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
30. ਕਿਸੇ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ (meaning) ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ
ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:
(ੳ) ਸੰਟੈਕਸ (Syntax)
(ਅ) ਮਾਰਫੀਮ (Morpheme)
(ੲ) ਡੀਕਨੇਟਿਵ (Deacmatire – unclear, likely typo)
(ਸ) ਫੋਨੀਮ (Phoneme)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਮਾਰਫੀਮ
(Morpheme)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮਾਰਫੀਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ
ਅਰਥ-ਯੁਕਤ ਇਕਾਈ
ਹੈ (ਜਿਵੇਂ "cat", "s" "un-"
"happy")। ਫੋਨੀਮ ਸਿਰਫ਼ ਆਵਾਜ਼
ਦੀ ਇਕਾਈ ਹੈ,
ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਿਖਾਉਣ
ਲਈ ਮਾਰਫੀਮ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ (prefixes, suffixes,
root words)।
CDP Paper - 1 2018 (PSTET) – Punjabi
1. ਜੀਨ
ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਵਸਤੂਆਂ' ਨੂੰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ
ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਅਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ (Assimilation)
(ਅ) ਐਕੋਮੋਡੇਸ਼ਨ (Accommodation)
(ੲ) ਵਰਗੀਕਰਨ (Classification)
(ਸ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਮਿਲਨ
(Class Inclusion)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਵਰਗੀਕਰਨ
(Classification)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਰਗੀਕਰਨ (classification) ਉਹ ਯੋਗਤਾ
ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਬੱਚਾ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ
ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਰੰਗ,
ਸ਼ਕਲ, ਆਕਾਰ) ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਸਮੂਹਬੱਧ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ
ਯੋਗਤਾ ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ
(7-11 ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ (assimilation) ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ
ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਐਕੋਮੋਡੇਸ਼ਨ (accommodation) ਵਿੱਚ ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ
ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸੰਮਿਲਨ
(class inclusion) ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝਣਾ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਕਿ
ਇੱਕ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ
ਲਈ ਛਾਂਟੀ (sorting) ਦੀਆਂ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਵੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ-ਬਲਾਕਾਂ (attribute blocks) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਸਪੀਅਰਮੈਨ
ਦੇ ਦੋ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ 'S' ਕਾਰਕ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ?
(ੳ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਕ (Special Factor)
(ਅ) ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕ
(Social Factor)
(ੲ) ਖਾਸ ਕਾਰਕ
(Specific Factor)
(ਸ) ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਾਰਕ
(Systematic Factor)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਖਾਸ
ਕਾਰਕ (Specific Factor)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਦੇ ਦੋ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ,
ਬੁੱਧੀ ਦੋ ਕਾਰਕਾਂ
ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ: 'g' (general
intelligence – ਆਮ ਬੁੱਧੀ) ਅਤੇ 's' (specific factor – ਖਾਸ ਯੋਗਤਾ)। 'S' ਕਾਰਕ ਉਹ ਖਾਸ
ਯੋਗਤਾ ਹੈ ਜੋ
ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਕੰਮ (ਜਿਵੇਂ
ਸੰਗੀਤ, ਗਣਿਤ) ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਨੇ ਫੈਕਟਰ
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ
ਸਕੋਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ
ਉਹ 'g' ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
(specific abilities) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,
ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਮ
ਬੁੱਧੀ ਔਸਤ ਹੋਵੇ।
3. ਬੁੱਧੀ
ਦੇ ਬਹੁ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ (Multifactor Theory of
Intelligence) ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ ਕੌਣ ਸੀ?
(ੳ) ਈ. ਐੱਲ.
ਥੌਰਨਡਾਈਕ (E.L. Thorndike)
(ਅ) ਬੀ. ਐੱਫ.
ਸਕਿਨਰ (B.F. Skinner)
(ੲ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
(Jean Piaget)
(ਸ) ਲੁਈਸ ਥਰਸਟਨ
(Louis Thurston)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਈ.
ਐੱਲ. ਥੌਰਨਡਾਈਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਨੇ ਬਹੁ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼
ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਧੀ
ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ, ਖਾਸ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ (verbal,
numerical, spatial, mechanical, ਆਦਿ)
ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕਲੀ
'g' ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ
ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਥਰਸਟਨ ਨੇ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (PMA) ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਹੁ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ
ਮੂਲ ਸਿਹਰਾ ਥੌਰਨਡਾਈਕ
ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਦਾ ਇਹ
ਸਿਧਾਂਤ Differentiated
Instruction (ਵਿਭਿੰਨ ਅਧਿਆਪਨ) ਦਾ ਸਮਰਥਨ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ
ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
4. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰੱਖਦਾ
ਹੈ ਕਿ "ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਨੁਮਾਨ (successive approximation)
ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਬਲਨ ਰਾਹੀਂ
ਢਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,
ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ"?
(ੳ) ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ (Social Learning)
(ਅ) ਸਾਧਨਾਤਮਕ ਅਨੁਬੰਧਨ
(Instrumental Conditioning)
(ੲ) ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਬੰਧਨ
(Classical Conditioning)
(ਸ) ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ
(Operant Conditioning)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (Operant Conditioning)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੀ. ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
ਦੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ
(operant conditioning) ਵਿੱਚ
"ਸ਼ੇਪਿੰਗ"
(shaping) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ
ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ (successive
approximations) ਨੂੰ ਪੁਨਰਬਲਿਤ (reinforce) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵਿਵਹਾਰ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਕਥਨ
ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ
ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸ਼ੇਪਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਹੁਨਰ
ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ
ਅੱਖਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਨਾ,
ਫਿਰ ਸਹੀ ਅੱਖਰ
ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ
ਲਿਖਣ 'ਤੇ।
ਇਹ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ
'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
5. ਗੁਣ
ਸਿਧਾਂਤ (Trait
theories) ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ?
(ੳ) ਬੁੱਧੀ (Intelligence)
(ਅ) ਵਾਧਾ ਅਤੇ
ਵਿਕਾਸ (Growth and
Development)
(ੲ) ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (Personality)
(ਸ) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (Creativity)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
(Personality)
ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਣ ਸਿਧਾਂਤ (Allport, Cattell, Eysenck) ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਥਿਰ,
ਸਥਾਈ ਗੁਣਾਂ (traits) ਜਿਵੇਂ ਬਹਿਰਮੁਖਤਾ (extraversion), ਨਿਊਰੋਟਿਕਿਜ਼ਮ (neuroticism), ਆਦਿ ਦੇ
ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ
ਵਰਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੈਟਲ (Cattell) ਨੇ 16 ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਣ
(16PF) ਦਿੱਤੇ; ਆਈਜ਼ੈਂਕ (Eysenck) ਨੇ ਤਿੰਨ
ਮਾਪ (extraversion,
neuroticism, psychoticism) ਦਿੱਤੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਣਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ
ਬਿਹਤਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
6. ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
(ਕੇ.ਜੀ.) ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ
'ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼', ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ
ਦਿੱਤੀ?
(ੳ) ਜੌਨ ਡੀਵੀ (John Dewey)
(ਅ) ਫਰੀਡਰਿਕ ਫਰੋਬੈਲ
(Friedrich Froebel)
(ੲ) ਪਲੈਟੋ (Plato)
(ਸ) ਹਰਬਰਟ ਸਪੈਂਸਰ
(Herbert Spencer)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਫਰੀਡਰਿਕ
ਫਰੋਬੈਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਫਰੀਡਰਿਕ ਫਰੋਬੈਲ (1782-1852) ਨੇ
ਪਹਿਲਾ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ("ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ")
ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਖੇਡ,
ਸਵੈ-ਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ ("gifts" and
"occupations") 'ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ
ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਫਰੋਬੈਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ
ਅਤੇ ਡੀਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਹੋਏ। ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
ਖੇਡ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖੇਡ-ਆਧਾਰਿਤ, ਹੱਥੀਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
7. ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ:
(ੳ) ਬੱਚੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ
ਨਿਰਧਾਰਤ (ਪ੍ਰੀ-ਡਿਟਰਮਾਈਨਡ) ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
(ਅ) ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ
ਅਜੇ ਤੱਕ ਮਾਨਸਿਕ
ਕਿਰਿਆ (ਮੈਂਟਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ) ਕਰਨ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ
ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ
ਹੁੰਦੀ।
(ੲ) ਬੱਚੇ ਪਹਿਲਾਂ
ਤੋਂ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਕਰ
ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਬੱਚਿਆਂ
ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ
ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਰਿਆ (ਮੈਂਟਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ)
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ
ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ।
ਵਿਆਖਿਆ: "ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ" ਦਾ
ਅਰਥ ਹੈ "ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ
(ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ"। ਇਸ ਪੜਾਅ
(2-7 ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ, ਪਰ ਉਹ
ਅਜੇ ਤਰਕਸੰਗਤ, ਉਲਟਾਉਣਯੋਗ
(reversible) ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ (conservation,
classification) ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentric) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ (operations) ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ
ਜੋ ਤਰਕ ਦੇ
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਠੋਸ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ
ਵਿਹਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਮੂਰਤ
ਤਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
8. ਮਨੁੱਖੀ
ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ
ਕਿਸਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ?
(ੳ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ (Jean Piaget)
(ਅ) ਜੌਹਨ ਵਾਟਸਨ
(John Watson)
(ੲ) ਬੀ. ਐੱਫ.
ਸਕਿਨਰ (B.F. Skinner)
(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ
ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਬੀ.
ਐੱਫ. ਸਕਿਨਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕਿਨਰ ਦਾ ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (operant conditioning) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਵਹਾਰ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ (consequences) – ਇਨਾਮ (reinforcement) ਅਤੇ
ਸਜ਼ਾ (punishment) – ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਾਸ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸ਼ਰਤਾਂ (environmental contingencies) ਦੇ ਜਵਾਬ
ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਕ
ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਾਟਸਨ (Watson) ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਅਨੁਬੰਧਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ
ਦਿੱਤਾ; ਪਿਆਜੇ (Piaget) ਨੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ।
ਸਕਿਨਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਸੋਧ (behavior modification), ਟੋਕਨ ਇਕਨਾਮੀ,
ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
10. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ w, b, t, f, g, n ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
(ੳ)
12-18 ਮਹੀਨੇ
(ਅ) 24-36 ਮਹੀਨੇ
(ੲ) 18-24 ਮਹੀਨੇ
(ਸ) 3-5 ਮਹੀਨੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) 24-36 ਮਹੀਨੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀਆਂ
(consonants) ਜਿਵੇਂ b, t, d,
n, w, f, g ਆਦਿ 2 ਤੋਂ 3 ਸਾਲ (24-36 ਮਹੀਨੇ)
ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਉਮਰ ਤੱਕ
ਬੱਚੇ ਇਹਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ
ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ
ਮਾਮੂਲੀ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਬੋਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਕ੍ਰਮ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ
m, p, h (1-2 ਸਾਲ), ਫਿਰ b, t, d, n, w, f, g (2-3 ਸਾਲ), ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
l, r, th (4-6 ਸਾਲ)। ਜੇਕਰ 4 ਸਾਲ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ
ਗਲਤੀਆਂ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਸਪੀਚ
ਥੈਰੇਪੀ ਦੀ ਲੋੜ
ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ
ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ
ਨਾਲ ਮਾਡਲ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
11. ਗੇਟਸ
(Gates) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਰਥ ਹੈ:
(ੳ) ਗਿਆਨ ਦਾ ਪਾਠ
(ਅ) ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ
ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ
ਤਬਦੀਲੀ
(ੲ) ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਯੋਜਨ
(ਸ) ਹੁਨਰ ਦੀ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਤਜਰਬੇ
ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਰਾ
ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਰਥਰ ਆਈ. ਗੇਟਸ
(Arthur I. Gates) ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ "ਅਭਿਆਸ
ਜਾਂ ਤਜਰਬੇ ਦੇ
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ
ਆਈ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਾਈ
ਤਬਦੀਲੀ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਤਬਦੀਲੀ 'ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ
ਅਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਥਕਾਵਟ, ਦਵਾਈ)
ਜਾਂ ਪਰਿਪੱਕਤਾ (maturation) ਨੂੰ
ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ,
ਹੁਨਰ, ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ
ਮਾਪਣਯੋਗ, ਸਥਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਆਵੇ।
12. ਬੱਚਾ
ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ:
(ੳ) ਰਸਮੀ (Formal)
(ਅ) ਗੈਰ-ਰਸਮੀ
(Informal)
(ੲ) ਗੈਰ-ਰਸਮੀ
(Non-Formal) – [ਨੋਟ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ Informal ਅਤੇ
Non-Formal ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ
ਹੈ; ਪਰ ਸਹੀ
ਜਵਾਬ Informal ਹੈ]
(ਸ) ਅਰਧ-ਰਸਮੀ
(Semi-Formal)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਗੈਰ-ਰਸਮੀ (Informal)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ
ਗੈਰ-ਰਸਮੀ (informal) ਹੁੰਦੀ
ਹੈ – ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ
ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ, ਨਿਰੀਖਣ, ਨਕਲ,
ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ
ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ
ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਰਸਮੀ
ਸਿੱਖਿਆ (formal) ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਜੀਵਨ-ਭਰ ਚੱਲਦੀ
ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ
ਵਿੱਚ ਸਾਥੀਆਂ, ਮੀਡੀਆ, ਅਤੇ
ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ
ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਣ
ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਉਸਨੂੰ ਰਸਮੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨਾਲ
ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13. 20 ਸਾਲ
ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਬੁੱਧੀ-ਲਬਧ
(IQ) ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਮਰ 15 ਸਾਲ ਹੈ?
(ੳ) 6
(ਅ) 75
(ੲ) 9
(ਸ) 100
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) 75
ਵਿਆਖਿਆ: IQ
= (ਮਾਨਸਿਕ ਉਮਰ / ਅਸਲੀ ਉਮਰ)
× 100। ਇੱਥੇ, MA = 15, CA = 20, ਇਸ ਲਈ
(15/20)×100 = 75। ਇਹ ਸਕੋਰ
ਔਸਤ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ
(borderline) ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ
ਕਿ ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ
ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ; ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ deviation IQ (ਮੱਧਮਾਨ 100, SD 15) ਵਰਤਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: IQ 75
"borderline intellectual functioning" ਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
IQ ਸਕੋਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ
ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ
ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ। ਲੇਬਲ ਲਗਾਉਣ
(labeling) ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਸਮਾਜਿਕ
ਰਚਨਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ (Social Constructivist
Theory) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ' (Scaffolding) ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਹੈ:
(ਨੋਟ: ਮੂਲ ਵਿਕਲਪ ਗਲਤ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਸਹੀ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਸਹੀ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: "ਅਸਥਾਈ
ਸਹਾਇਤਾ ਜੋ ਅਧਿਆਪਕ
ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ
ਸਾਥੀ ZPD ਦੇ ਅੰਦਰ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ
ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਹ
ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇ
ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ
ਕਰ ਸਕਦਾ।")
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਅਨੁਸਾਰ, ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ
ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ
ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ (ZPD) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ
ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਸੰਕੇਤ,
ਅਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ
ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ
ਵੰਡਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਸਹਾਇਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਾ
ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (fading) ਜਦੋਂ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ
ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਲਈ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ
ਮੌਜੂਦਾ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪਤਾ
ਲਗਾਉਣਾ, ਢੁਕਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਹਾਇਤਾ
ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ। ਉਦਾਹਰਨ: ਪੜ੍ਹਨ
ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ
ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ
ਪੜ੍ਹਨਾ, ਫਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲ
ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਮਦਦ
ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੜ੍ਹਨ
ਦੇਣਾ।
15. ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ (Sensory-motor
adaptation) ਦਾ ਸਮਾਂਕਾਲ ਹੈ:
(ੳ) 1-3 ਸਾਲ
(ਅ) 0-2 ਸਾਲ
(ੲ) 3-5 ਸਾਲ
(ਸ) 4-6 ਸਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) 0-2 ਸਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ (sensorimotor) ਪੜਾਅ
ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ
ਕੇ 2 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ
ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ
ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ
ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ
ਹਨ। ਇਸ
ਪੜਾਅ ਦੀ ਸਭ
ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਵਸਤੂ-ਸਥਿਰਤਾ (object permanence) ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਪੜਾਅ
ਦੇ ਉਪ-ਪੜਾਅ:
ਰਿਫਲੈਕਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰਕੂਲਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ,
ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਰਕੂਲਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਸਕੀਮਾਂ
ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ, ਟਰਸ਼ਰੀ
ਸਰਕੂਲਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ
(representational thought)।
16. ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ
ਬਣਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਨ
ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
(Method of teaching)
(ਅ) ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ
ਸੂਤਰ (Maxims of teaching)
(ੲ) ਅਧਿਆਪਨ ਦੀਆਂ
ਤਕਨੀਕਾਂ (Techniques of
teaching)
(ਸ) ਅਧਿਆਪਨ ਦੀਆਂ
ਰਣਨੀਤੀਆਂ (Teaching
strategies)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਅਧਿਆਪਨ
ਦੇ ਸੂਤਰ (Maxims of teaching)
ਵਿਆਖਿਆ: ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਸੂਤਰ
(maxims) ਆਮ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਜੋ
ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ
"ਅਗਿਆਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ", "ਸਰਲ
ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ", "ਠੋਸ
ਤੋਂ ਅਮੂਰਤ", "ਸਮੂਹ
ਤੋਂ ਹਿੱਸਾ"।
ਇਹ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਠ
ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ
ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸੂਤਰ
ਸਖਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ
ਹਨ, ਸਗੋਂ ਲਚਕੀਲੇ
ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
18. ਇੱਕ
8 ਸਾਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਅਸਧਾਰਨ
ਖੇਡ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ
ਦੋਵੇਂ ਮਾਪੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੋਚਿੰਗ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ
ਅਤੇ ਵੀਕੈਂਡ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ
ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ
ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ:
(ੳ) ਅਨੁਵਾਂਸ਼ਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ
(ਅ) ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ
ਪੋਸ਼ਣ
(ੲ) ਵਾਧਾ ਅਤੇ
ਵਿਕਾਸ
(ਸ) ਸਿਹਤ ਅਤੇ
ਸਿਖਲਾਈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਅਨੁਵਾਂਸ਼ਿਕਤਾ
ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੁੜੀ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਵਿਰਾਸਤ (ਖਿਡਾਰੀ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ)
ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾ (potential) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ,
ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੋਚਿੰਗ
ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ (ਵਾਤਾਵਰਨ)
ਉਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ
ਅਸਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (nature) ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ
(nurture) ਦਾ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਹੀ
ਅਜਿਹੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਪਰਸਪਰ
ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਸਿਹਤ,
ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ
ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ
ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਵੰਸ਼ਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ
ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ,
ਸਗੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ
ਨੂੰ ਸਮਝਣ।
19. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਸਮਾਜੀਕਰਨ (ਸੋਸ਼ਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ
ਦੇ ਏਜੰਟ ਹਨ?
(ੳ) ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢ
(ਅ) ਸਕੂਲ ਅਤੇ
ਗੁਆਂਢ
(ੲ) ਸਕੂਲ ਅਤੇ
ਤੁਰੰਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ
(ਸ) ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਸਕੂਲ
ਅਤੇ ਗੁਆਂਢ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ (primary socialization) ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ
ਦੇ ਏਜੰਟ (secondary agents) ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ,
ਸਾਥੀ, ਮੀਡੀਆ, ਗੁਆਂਢ, ਅਤੇ
ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਬੱਚੇ
ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ
ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ
ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਖਾਸ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ (ਵਿਦਿਆਰਥੀ,
ਨਾਗਰਿਕ, ਦੋਸਤ) ਦੇ ਨਿਯਮ
ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ
ਦੇ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਏਜੰਟ
ਹਨ।
20. ਲੇਵ
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਾਰਨ
ਹੈ:
(ੳ) ਸੰਤੁਲਨ (ਈਕੁਇਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ)
(ਅ) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ
(ੲ) ਮਾਨਸਿਕ ਸਕੀਮਾ
ਦਾ ਸਮਾਯੋਜਨ
(ਸ) ਉਤੇਜਨਾ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
ਜੋੜੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਸਮਾਜਿਕ
ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ (sociocultural theory) ਅਨੁਸਾਰ, ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ, ਖਾਸ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ
ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ (parents, teachers, peers) ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ (equilibration) ਪਿਆਜੇ ਦਾ
ਸੰਕਲਪ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ
ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding,
private speech, ਅਤੇ culture
as mediator। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ
ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ, ਅਤੇ
ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
21. ਇੱਕ
ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸੈਟ-ਅੱਪ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ:
(ੳ) ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ
(ਅ) ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ
(ਰਿਸਟ੍ਰਿਕਟਿਵ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(ੲ) ਸਮਾਵੇਸ਼ ਨੂੰ
ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
(ਸ) ਦੁਹਰਾਓ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਖੋਜ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ (Dewey, Piaget, Vygotsky) ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ, ਖੋਜ-ਅਧਾਰਿਤ (discovery-based), ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ (hands-on) ਸਿੱਖਿਆ
'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਾਤਾਵਰਨ
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,
ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ
ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਰਟਨਾ (rote) ਅਤੇ
ਪੈਸਿਵ ਸੁਣਨ ਦੇ ਉਲਟ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ (inquiry), ਅਤੇ ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਹੂਲਤਕਾਰ
(facilitator) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ
ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ
ਸਰੋਤ।
22. ਇੱਕ
5 ਸਾਲ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਟੀ-ਸ਼ਰਟ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ
ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ
ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ
ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ
ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹੈ?
(ੳ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ ਅਤੇ
ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੋਵੇਂ
ਇਸਨੂੰ "ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਦੀ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ" ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ।
(ਅ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਇਸਨੂੰ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਸ਼ਣ
(egocentric speech) ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਇਸਨੂੰ
ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ
ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਭਾਸ਼ਾ
(private speech) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ।
(ੲ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ
ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਇਸਨੂੰ
ਖੋਜ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ।
(ਸ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
ਅਤੇ ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦੋਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ
ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ
ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ
ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਜੀਨ
ਪਿਆਜੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ
ਭਾਸ਼ਣ (egocentric speech) ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ, ਜਦੋਂ
ਕਿ ਲੇਵ ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ
ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਭਾਸ਼ਾ
(private speech) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਉਣਗੇ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਸ਼ਣ (egocentric speech) ਨੂੰ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ
ਅਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਮੰਨਿਆ। ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਨੇ
ਇਸਨੂੰ "ਨਿੱਜੀ ਭਾਸ਼ਾ" (private speech) ਕਿਹਾ – ਇਹ
ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ (self-regulation) ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ
ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਸੰਦ ਹੈ, ਜੋ
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਸ਼ਣ
(inner speech) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ
ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮ
ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ
ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲਈ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
23. ਹੇਠਲੀਆਂ
ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ ਖੇਡ-ਵਿਧੀ
(play-way method) ਇਸ
'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ:
(ੳ) ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ
ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
(ਅ) ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ
ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
(ੲ) ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ
ਵਾਧੇ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ
ਸਿਧਾਂਤ
(ਸ) ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਵਿਕਾਸ
ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਆਖਿਆ: ਖੇਡ-ਵਿਧੀ (Froebel, Montessori) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ
ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ
ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ ਸਭ
ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਡ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ
ਵਿਕਾਸ, ਜਿਜ্ঞਾਸਾ, ਕਲਪਨਾ, ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ-ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ
ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ
ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਖੇਡ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ
ਰੇਤ-ਖੇਡ, ਬਲਾਕ,
ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣ (role-play), ਗੀਤ, ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਹ ਬੋਧਾਤਮਕ, ਮੋਟਰ,
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ
ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਖੇਡ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ
ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ (guided) ਹੋਵੇ।
24. ਚੌਥੀ
ਜਮਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ
ਜਿਸਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਮੀ (visual deficiency) ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ
ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
(ੳ) ਉਸਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ
ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ
ਲਈ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ
ਜਾਵੇ
(ਅ) ਉਸਦੇ ਰੁਟੀਨ
ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ
ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਦਦ ਕੀਤੀ
ਜਾਵੇ
(ੲ) ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਉਸ ਨਾਲ ਆਮ
ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ ਜਾਵੇ
ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਸੀਡੀਜ਼
ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ
ਜਾਵੇ
(ਸ) ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਜ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਤਰਜੀਹ) ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ
ਆਮ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼
ਆਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ
ਆਡੀਓ ਸੀਡੀਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਇਤਾ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ (inclusive education) ਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ
ਨੂੰ ਆਮ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ
ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ,
ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ
(accommodations) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ – ਵੱਡੇ
ਪ੍ਰਿੰਟ, ਆਡੀਓ ਸਮੱਗਰੀ (CDs), ਬਰੇਲ,
ਤਰਜੀਹੀ ਸੀਟਿੰਗ। "ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਇਲਾਜ" (special
treatment) ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,
ਜੋ ਸੰਮਲਿਤ ਨਹੀਂ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਐਕਟ ਅਤੇ RPWD ਐਕਟ
2016 ਅਧੀਨ, ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਵਾਜਬ
ਸਹੂਲਤਾਂ (reasonable
accommodations) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਾਇਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ (assistive technology) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ�
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
25. ਸਿੱਖਣ
ਦਾ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਧਾਂਤ (Insight theory of
learning) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?
(ੳ) ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਕੋਹਲਰ (Wolfgang Kohler)
(ਅ) ਬੀ. ਐੱਫ.
ਸਕਿਨਰ (B.F. Skinner)
(ੲ) ਜੇਰੋਮ ਬਰੂਨਰ
(Jerome Bruner)
(ਸ) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
(Jean Piaget)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਵੁਲਫਗਾਂਗ
ਕੋਹਲਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਕੋਹਲਰ, ਇੱਕ
ਗੈਸਟਾਲਟ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਨੇ ਚਿੰਪਾਂਜ਼ੀਆਂ
'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ
ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (insight) ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਕੀਤਾ। ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
"ਆਹਾ!" (aha!) ਪਲ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ
ਅਚਾਨਕ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ, ਨਾ ਕਿ
ਟਰਾਇਲ-ਐਂਡ-ਐਰਰ ਰਾਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੋਹਲਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ
ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ (Sultan) ਨੇ
ਛੜੀਆਂ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕੇਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ
ਲਈ ਕੀਤੀ।
ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਧਾਂਤ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ
ਲਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਚਾਨਕ
ਸਬੰਧ ਦੇਖ ਸਕਣ।
26. “ਵਿਕਾਸ
ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ
ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ” – ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸ
ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
(ੳ) ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ (Principle of
interrelation)
(ਅ) ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ (Principle of
continuity)
(ੲ) ਏਕੀਕਰਨ ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ (Principle of
integration)
(ਸ) ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ (Principles of interaction)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਨਿਰੰਤਰਤਾ
ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ (Principle of continuity)
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਕਾਸ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਭਰ
ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਹੈ ਜੋ ਗਰਭ
ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ
ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗਤੀ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ
ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ
ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਇਹ Lifespan Psychology (Baltes) ਦਾ ਆਧਾਰ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ
ਹੈ ਜੋ ਮੰਨਦੇ
ਸਨ ਕਿ ਵਿਕਾਸ
ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ (ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ
ਕੇ ਬਾਲਗਾਂ ਤੱਕ)
ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ
ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
27. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ (ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇਗਾ?
(ੳ) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਮੁੱਲ
ਸਿਖਾਉਣਾ।
(ਅ) ਹਰੇਕ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਾਂ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ
ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨਾ।
(ੲ) ਸਕੂਲੀ ਜੀਵਨ
ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ
ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਟੀਚਿਆਂ
'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ।
(ਸ) ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ
ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਦੇਣਾ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਹਰੇਕ
ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ
ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨਾ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ (creativity) ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਵਿੱਚ ਫਲਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ
ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ,
ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ
ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ
ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਅੰਕਾਂ,
ਮੁਕਾਬਲੇ, ਜਾਂ ਸਖਤ ਟੀਚਿਆਂ
'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਜ਼ੋਰ (ਵਿਕਲਪ ੳ, ੲ,
ਸ) ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ
ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ
ਬ੍ਰੇਨਸਟਾਰਮਿੰਗ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ
ਕੰਮਾਂ, ਕਈ ਉੱਤਰਾਂ
ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ,
ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਸੋਚ
ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ
ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
Divergent thinking creativity ਦਾ
ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੈ।
28. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ?
(ੳ) ਉਹ ਹਮਲਾਵਰ
ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰਦਾ ਹੈ
(ਅ) ਉਹ ਘੱਟ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਬੋਰ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਜੇਕਰ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਕਾਫ਼ੀ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਨਾ ਹੋਣ
(ੲ) ਉਹ ਬਹੁਤ
ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ (ਤਪੱਤ ਵਾਲਾ)
ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(ਸ) ਉਹ ਰੀਤੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਵਹਾਰ ਜਿਵੇਂ
ਕਿ ਹੱਥ ਫੜਫੜਾਉਣਾ,
ਹਿਲਣਾ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਉਹ
ਘੱਟ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ
ਬੋਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ
ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ
ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ
ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਨਾ ਹੋਣ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ
ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਕਰ
ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ
ਬੋਰ, ਅਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼
ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਜੋ ਅਕਸਰ ਸੁਸਤੀ
(daydreaming) ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਘਾਟ
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿਲਾਨ (mismatch) ਦਾ
ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
(differentiation) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
– enrichment, acceleration, independent projects, problem-based learning। Twice-exceptional (gifted
+ disability) ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਹਾਇਤਾ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
29. ਡਿਸਲੇਕਸੀਆ
(Dyslexia) ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
(ੳ) ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ
(ਅ) ਗਣਿਤ ਸੰਬੰਧੀ
ਵਿਕਾਰ
(ੲ) ਪੜ੍ਹਨ ਸੰਬੰਧੀ
ਵਿਕਾਰ
(ਸ) ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ
ਵਿਕਾਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਪੜ੍ਹਨ
ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਿਸਲੇਕਸੀਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (Specific Learning
Disability) ਹੈ ਜੋ ਸਹੀ
ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸ਼ਬਦ
ਪਛਾਣ (word recognition), ਡੀਕੋਡਿੰਗ (decoding), ਅਤੇ ਸਪੈਲਿੰਗ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਨਿਊਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀਕਲ ਹੈ
ਅਤੇ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ
ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਅਧਿਆਪਨ
ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡਿਸਲੇਕਸੀਆ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ
ਵਿੱਚ ਤੁਕਬੰਦੀ (rhyming) ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਸਮਾਨ
ਅੱਖਰਾਂ (b/d, p/q) ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ, ਹੌਲੀ
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸਪੈਲਿੰਗ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ: ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਧੀ (multisensory phonics –
Orton-Gillingham), explicit instruction, ਅਤੇ
audiobooks ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ।
30. ਰੌਬਿਨ
ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ
ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਕਿ:
(ੳ) ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੇ
ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
(ਅ) ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਗ
ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ
ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ
ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ
(ੲ) ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ
ਘਰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ
ਨਹੀਂ ਹੈ
(ਸ) ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ
ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ
ਮਿਲਦੀ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਸਕੂਲ
ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਰੌਬਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ
ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ
ਉੱਥੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ
ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ
ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ
ਰਾਏ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ
ਹੈ। ਘਰ
ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਮਾਨਤਾ
ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਾਂ ਘਰ
ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੱਖਰਾ
ਹੈ। ਇਹ
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ
ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ
ਸਹਾਇਕ, ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ (responsive) ਕਲਾਸਰੂਮ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ
ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦਰ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਵੇ। ਇਹ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮੀਲੇ
ਜਾਂ ਘੱਟ ਬੋਲਣ
ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਹੈ।
CDP Paper - 1 2016 (PSTET) – Punjabi
1. ਗੱਲਬਾਤ
ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ
ਸਿੱਖਣਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ:
(1) ਮੈਟਾ-ਲਿੰਗਵਿਸਟਿਕਸ
(2) ਸੰਟੈਕਸ
(3) ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਰਥ
(4) ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕਸ (Pragmatics)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉਹ
ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ
ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ
ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ ਲੈਣਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ,
ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ
ਨਿਯਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਸੰਟੈਕਸ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ
ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਰਥ ਨਾਲ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਕ ਹੁਨਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ। ASD (ਆਟਿਜ਼ਮ)
ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ
ਵਾਰੀ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ
ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
2. ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪਾਬੰਦੀ ਵਾਲਾ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਾਤਾਵਰਣ (Least restrictive
environment) ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ:
(1) ਪਿਆਜੇ
ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ
ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਕੋਈ
ਫਰਨੀਚਰ ਨਾ ਹੋਵੇ
(2) ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਨਿਯਮ
ਆਪ ਬਣਾ ਸਕਣ
ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀਆਂ
ਹਦਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਬੰਦ ਨਾ
ਹੋਣ
(3) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਜਿਹੇ
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ
ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ
ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ (ਆਮ)
ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜਿੰਨਾ
ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ
ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ
(4) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਸ਼ੈਲੀਆਂ
ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਵਾਲੇ
ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ
ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਿੱਖਣ
ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ
ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ
(ਆਮ) ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਜਿੰਨਾ
ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ
ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ
ਵਿਆਖਿਆ: "ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪਾਬੰਦੀ
ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ" (LRE) IDEA
(Individuals with Disabilities Education Act) ਦਾ
ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਹੈ। ਇਸਦਾ
ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ
ਅਪੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਹੱਦ
ਤੱਕ ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਢੁਕਵੀਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: LRE ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
(continuum) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ
ਸ਼ਾਮਲੀਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇ
ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ
ਨਿਯਮਤ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾਉਣ
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੀਆਂ
ਸਹੂਲਤਾਂ (accommodations) ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
3. ‘ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ
ਮੁਲਾਂਕਣ’ (Authentic
assessment) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਅਸਲੀ
ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ
ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ
ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
(2) ਹਰ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਨੂੰ ਤਿੰਨ
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ
ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਨੂੰ ਸਹੀ ਅੰਕ
ਮਿਲ ਸਕਣ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਚਕਾਰ
ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ
(4) ਸਕੂਲ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ
ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਦੇ
ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ
ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
(ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ),
ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ MCQ ਟੈਸਟਾਂ
ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਇਹ ਡੂੰਘੀ
ਸਮਝ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ
(transfer) ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨਾਂ: ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗ
ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣਾ,
ਬਜਟ ਬਣਾਉਣਾ।
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਿਖਾਉਣ
ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ।
4. ਮਹਿਰ
ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ
ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ
ਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ
ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ
ਅਮੀਰ ਬਣੀਆ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ
ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ
ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਵਾਜਬ
ਹੋਣ, ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ
ਖੇਡਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ
‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ
ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਕਸਰ
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੌਲਾ
ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ
ਦੋਸਤ ਉਸਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ
ਇਸਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਸਹਿ-ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ (Coparenting)
(2) ਰਿਮੋਟ ਕੰਟਰੋਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ
(Remote control parenting)
(3) ਉਪੇਖਿਤ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ (Neglectful parenting)
(4) ਲਾਡਲਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ (Indulgent Parenting)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਲਾਡਲਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ
(Indulgent Parenting)
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਾਡਲਾ (indulgent/permissive) ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉੱਚ
ਨਿੱਘ (warmth) ਪਰ ਘੱਟ
ਮੰਗਾਂ (demands) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ। ਮਾਪੇ
ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ
ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੀਮਾਵਾਂ
ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ
ਬੱਚਾ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ, ਇੱਛਤ,
ਅਤੇ ਆਵੇਗਸ਼ੀਲ ਬਣ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: Baumrind ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ: authoritative (ਸਿਹਤਮੰਦ), authoritarian (ਸਖਤ), indulgent (ਲਾਡਲਾ),
neglectful (ਉਪੇਖਿਤ)। ਲਾਡਲੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ (self-regulation) ਦੀ ਘਾਟ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ
ਉਹ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ
ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
5. ਇੱਕ
ਨਾਰਮ-ਰੈਫਰੰਸਡ ਟੈਸਟ (Norm referenced test) ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਕੋਰ ਦੀ
ਵਿਆਖਿਆ ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
(1) ਪਿਛਲੇ
ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਔਸਤ
ਸਕੋਰ ਨਾਲ
(2) ਉਸੇ ਟੈਸਟ ‘ਤੇ ਦੂਜੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ
(3) ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ
ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ
(4) ਇੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ
ਕਸੌਟੀ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਆਰ
(norm) ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਉਸੇ ਟੈਸਟ ‘ਤੇ
ਦੂਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਾਰਮ-ਰੈਫਰੰਸਡ ਟੈਸਟਾਂ
(ਜਿਵੇਂ IQ ਟੈਸਟ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਪਛਾਣ
ਲਈ ਟੈਸਟ) ਵਿੱਚ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਕੋਰ
ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ
ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਸਮੂਹ (norm group) ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਨਤੀਜੇ
percentile, stanine, ਜਾਂ IQ
ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਸੌਟੀ-ਰੈਫਰੰਸਡ ਟੈਸਟ
(criterion-referenced) ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਆਰ (80% ਸਹੀ)
ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਨਾਰਮ-ਰੈਫਰੰਸਡ ਟੈਸਟ ਰੈਂਕਿੰਗ
ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਨਾ ਕਿ ਮੁਹਾਰਤ
ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ।
6. ਇਸ
ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ
ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ
ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ
ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਰਿਕਸਨ
ਦੇ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੜਾਅ ਹੈ:
(1) ਸਵਾਧੀਨਤਾ
ਬਨਾਮ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ
(2) ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਬਨਾਮ ਅਪਰਾਧ-ਭਾਵਨਾ
(3) ਉਦਯੋਗਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਹੀਨਤਾ
(4) ਭਰੋਸਾ ਬਨਾਮ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਉਦਯੋਗਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਹੀਨਤਾ
(Industry vs. Inferiority)
ਵਿਆਖਿਆ: ਏਰਿਕਸਨ ਦਾ ਚੌਥਾ
ਪੜਾਅ (ਲਗਭਗ 6-12 ਸਾਲ) ਉਦਯੋਗਿਕਤਾ
ਬਨਾਮ ਹੀਨਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ
ਬੱਚੇ ਉਤਪਾਦਕ ਕੰਮ ਕਰਨਾ,
ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ
ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ। ਸਕੂਲ
ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਉਹਨਾਂ
ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਨੀਆਂ
ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਆਟੋਨੋਮੀ ਬਨਾਮ ਸ਼ਰਮ
(1-3 ਸਾਲ), ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਬਨਾਮ ਅਪਰਾਧ
(3-6), ਭਰੋਸਾ ਬਨਾਮ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ (0-1)।
ਅਧਿਆਪਕ ਇਸ ਪੜਾਅ
ਵਿੱਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ,
ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਫੀਡਬੈਕ
ਦੇ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ (competence) ਦੀ
ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
7. ਇੱਕ
ਸੀਮਿਤ ਅਹਿਮ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਤੇਜ਼, ਜਨਮਜਾਤ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜੋ
ਦੇਖੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਚਲਦੀ
ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਇੰਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ
ਸੰਕਲਪ ਕਿਸਨੇ ਦਿੱਤਾ?
(1) ਲੋਰੈਂਜ
(2) ਬ੍ਰੋਨਫੈਨਬ੍ਰੇਨਰ
(3) ਬੰਦੂਰਾ
(4) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਲੋਰੈਂਜ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਨਰਾਡ ਲੋਰੈਂਜ (Konrad Lorenz), ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ
ਵਿਗਿਆਨੀ (ethologist), ਨੇ ਹੰਸਾਂ
(geese) 'ਤੇ ਇੰਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦਾ ਅਧਿਐਨ
ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ
ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਹੰਸ ਆਪਣੀ
ਪਹਿਲੀ ਚਲਦੀ ਵਸਤੂ (ਆਮ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਂ,
ਪਰ ਲੋਰੈਂਜ ਆਪਣੇ
ਆਪ) ਦਾ ਪਿੱਛਾ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਸਮੇਂ (critical period) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇੰਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ (innate) ਅਤੇ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ
ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ
ਲਗਾਅ (attachment) ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਰ
ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ,
ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੰਧਨ
(bonding) ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
8. ਦਿਮਾਗ/ਸਿਰ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਬਾਹਾਂ
ਅਤੇ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰ
ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਰੁਝਾਨ
ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ?
(1) ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ
ਰੁਝਾਨ
(2) ਪ੍ਰੌਕਸੀਮੋਡਿਸਟਲ ਰੁਝਾਨ
(3) ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੁਝਾਨ
(4) ਕਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨਲ ਰੁਝਾਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ ਰੁਝਾਨ (Cephalocaudal trend)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ "ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰ
ਵੱਲ" ਵਿਕਾਸ। ਸਿਰ
ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਬਾਕੀ
ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਤ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ
ਅਨੁਪਾਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦਾ
ਇੱਕ ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ ਪੈਟਰਨ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰੌਕਸੀਮੋਡਿਸਟਲ
(center to periphery) ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੜ ਦਾ
ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਮੋਟਰ ਹੁਨਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਪੈਟਰਨਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
9. ਕਿਸੇ
ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੱਖ
‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਸੰਭਾਲ
(Conservation)
(2) ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ (Centration)
(3) ਉਲਟਾਉਣਯੋਗਤਾ
(Reversibility)
(4) ਭੂ-ਕੇਂਦਰਵਾਦ (Geocentrism)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ (Centration)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਪਿਆਜੇ ਦੇ
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਦੀ
ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਹੈ। ਬੱਚਾ
ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼
ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ
ਵਾਲੇ (perceptually salient)
ਪੱਖ 'ਤੇ ਧਿਆਨ
ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਦੂਜੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ
ਉਹ ਸੰਭਾਲ (conservation) ਵਿੱਚ
ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਲੰਬੇ
ਪਤਲੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ
ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ
ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ ਬੱਚਾ
ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ
ਕਿ ਗਿਲਾਸ ਪਤਲਾ
ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਕੰਕਰੀਟ
ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ (decentration) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
10. “ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ” ਇਹ ਪਿਆਜੇ ਦੇ
ਕਿਸ ਪੜਾਅ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ?
(1) ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਪੜਾਅ
(2) ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(3) ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(4) ਰਸਮੀ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(Concrete Operational Stage)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(ਲਗਭਗ 7-11 ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ
ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼
ਠੋਸ (concrete) ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ
ਬਾਰੇ। ਉਹ
ਸੰਭਾਲ (conservation), ਵਰਗੀਕਰਨ (classification), ਅਤੇ ਸੀਰੀਏਸ਼ਨ (seriation) ਵਿੱਚ
ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਮੂਰਤ (abstract) ਸੋਚ
ਰਸਮੀ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (12+ ਸਾਲ)
ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ
ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੱਥੀਂ ਸਮੱਗਰੀ
(manipulatives), ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਅਤੇ ਠੋਸ ਅਨੁਭਵਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਮੂਰਤ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
11. ਉਸਾਰੀਵਾਦੀ
(Constructivist) ਸਿੱਖਣ
ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:
(i) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ
ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(ii) ਗਿਆਨ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
(iii) ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ
ਸਵੈ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ (Self efficacy) ਇੱਕ ਮੁੱਖ
ਤੱਤ ਹੈ।
(iv) ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (epistemological beliefs) ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੇ
ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
ਸਹੀ ਵਿਕਲਪ:
(1) (i) ਅਤੇ (iv)
(2) (i) ਅਤੇ (ii)
(3) (ii) ਅਤੇ (iii)
(4) (iii) ਅਤੇ (iv)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) (i) ਅਤੇ (ii)
ਵਿਆਖਿਆ: ਉਸਾਰੀਵਾਦ (constructivism) ਦੇ ਮੂਲ
ਵਿਚਾਰ ਹਨ: (i) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਗਿਆਨ
ਨੂੰ ਪੈਸਿਵ ਤੌਰ
'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ
ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ
ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ
(ii) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ (Vygotsky) ਇਸ
ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਵੈ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ
(self-efficacy) ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
(epistemological beliefs) ਸਮਾਜਿਕ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ (Bandura) ਦਾ ਹਿੱਸਾ
ਹਨ, ਉਸਾਰੀਵਾਦ ਦੇ
ਕੇਂਦਰੀ ਨਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਸਾਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਦੋ
ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ: ਬੋਧਾਤਮਕ (Piaget) ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ (Vygotsky)। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਰਗਰਮ, ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ
ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12. ਜਦੋਂ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਬਲਾਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ — ਰੰਗ
ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ — ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ
ਛਾਂਟਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਮਾਯੋਜਨ
(Accommodation)
(2) ਅਨੁਕੂਲਨ (Adaptation)
(3) ਸੰਗਠਨ (Organization)
(4) ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ (Decentring)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ (Decentring)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ (decentration) ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ
ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਈ
ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਹੈ। ਬਲਾਕਾਂ
ਨੂੰ ਰੰਗ ਅਤੇ
ਲੰਬਾਈ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਛਾਂਟਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ
ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ, ਜੋ ਕੰਕਰੀਟ
ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਬੱਚੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ
(centration) ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ ਸੰਭਾਲ
(conservation), ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ
(classification), ਅਤੇ ਸੀਰੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਭਵ
ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
(ਰੰਗ, ਆਕਾਰ, ਭਾਰ) ਦੇ
ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ
ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ
ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ
ਕੇਂਦਰ-ਵਿਹੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
13. ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (IEP) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ:
(1) ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ
ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਉਣਾ
(2) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਨ (integration) ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਣਾ
(3) ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ
ਬੱਚੇ ਲਈ ਇੱਕ
ਢੁੱਕਵਾਂ (ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ
(4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ
ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ
ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਹਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਲਈ
ਇੱਕ ਢੁੱਕਵਾਂ (ਖਾਸ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ
ਕੀਤਾ ਗਿਆ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: IEP
ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਪੰਗ
ਬੱਚੇ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ
ਸਿੱਖਣ ਟੀਚੇ, ਸਹੂਲਤਾਂ (accommodations), ਸੋਧਾਂ (modifications), ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ
ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ, ਜੋ ਬੱਚੇ
ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਲੋੜਾਂ ਦੇ
ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: IEP ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ,
ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤੇ
ਸਕੂਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ,
RPWD ਐਕਟ 2016 ਅਧੀਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ IEP ਨੂੰ
ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ
ਟਰੈਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
14. ਇੱਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਬੇਚੈਨੀ
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵੱਲ
ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਰੱਖਦਾ ਹੈ?
(1) ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ
ਬੱਚਾ
(2) ADHD (ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਡੈਫਿਸਿਟ ਹਾਈਪਰਐਕਟਿਵਿਟੀ ਡਿਸਆਰਡਰ)
(3) ASD (ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ)
(4) ਡਿਸਪ੍ਰੈਕਸੀਆ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ADHD
ਵਿਆਖਿਆ: ADHD
ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਦੀ ਕਮੀ
(inattention), ਹਾਈਪਰਐਕਟੀਵਿਟੀ
(ਬੇਚੈਨੀ), ਅਤੇ ਆਵੇਗਸ਼ੀਲਤਾ (impulsivity – ਵਾਰੀ ਦੀ
ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ)। ਦਿੱਤੇ ਗਏ
ਲੱਛਣ ADHD (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਯੁਕਤ
ਜਾਂ ਹਾਈਪਰਐਕਟਿਵ-ਇੰਪਲਸਿਵ
ਕਿਸਮ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ADHD ਇੱਕ ਨਿਊਰੋਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ADHD ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ
ਤਰਜੀਹੀ ਸੀਟਿੰਗ (ਅੱਗੇ), ਅੰਦੋਲਨ
ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ, ਸਪੱਸ਼ਟ
ਰੁਟੀਨ, ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ
ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਬੰਧੀ
ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ।
15. ਪਿਛਲੇ
ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ
ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ‘ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ’ (tracking) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ
ਹਨ?
(1) ਹਰੇਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (IEP) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ
ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ
(2) ਇੱਕੋ ਕਲਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਯੋਗਤਾ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਕਰਨਾ
(3) ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਲੋੜਾਂ
ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ
(4) ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਘੱਟ
ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਯੋਗਤਾ
ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸਮੂਹਬੱਧ
ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਇੱਕੋ ਕਲਾਸ ਦੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਤਾ ਪੱਧਰਾਂ
‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ (tracking) ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ (streaming) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ
ਸਮਝੀ ਗਈ ਯੋਗਤਾ
ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟ੍ਰੈਕਾਂ
(ਕਾਲਜ ਪ੍ਰੈਪ, ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ, ਆਦਿ)
ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲਪ (2) "ਇੱਕੋ ਕਲਾਸ ਦੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਤਾ ਪੱਧਰਾਂ
'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ"
ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ
ability grouping, ਜੋ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ
ਰੂਪ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ
ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ
ਇਹ ਅਕਸਰ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ
ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ
ਨਾਲ ਲਚਕੀਲਾ ਸਮੂਹੀਕਰਨ
(flexible grouping) ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਧਿਆਪਨ (differentiated instruction) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
16. ਹੇਠ
ਲਿਖੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ-ਭਾਵਨਾ
(competence) ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮੁੱਲ (self-worth) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ?
(i) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ
‘ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ
ਕਰਨਾ
(ii) ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਿਤੀਆਂ
ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ
ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ
ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ
ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਪਰਖ ਸਕਦੇ
ਹਨ
(iii) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ
ਦਾ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਕਿ ਉਹ
ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ
ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ
(iv) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਵਿਧੀਆਂ
(mechanisms) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ
ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ
ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ
ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਵਿਕਲਪ:
(1) (i) ਅਤੇ (iii)
(2) (ii) ਅਤੇ (iv)
(3) (i), (ii) ਅਤੇ (iii)
(4) (i), (iii) ਅਤੇ (iv)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) (i), (iii) ਅਤੇ (iv)
ਵਿਆਖਿਆ: ਯੋਗਤਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ
ਸਵੈ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ
(i) ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾ,
(iii) ਸਹੀ ਸਵੈ-ਮੁਲਾਂਕਣ, ਅਤੇ
(iv) ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨ
ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ
ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(ii) ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ
ਵੱਧ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ
ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀਨਤਾ (inferiority) ਦੀ
ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮੁੱਲ
ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਦਰਭਿਤ ਤਰੱਕੀ (self-referenced progress) 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ
ਕਿ ਸਾਥੀ ਤੁਲਨਾ
'ਤੇ। ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ,
ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਨ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ
ਮਾਨਸਿਕਤਾ (growth mindset) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
17. ਹੇਠ
ਲਿਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਈ ਲਾਚਾਰੀ’ (learned helplessness) ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
(1) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ
ਬਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(2) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ
ਹੈ ਕਿ ਉਹ
ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ
ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ
ਸਕਦਾ
(3) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ
ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ
ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਦੁਬਾਰਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
(4) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ
ਟੀਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ
ਲੈਂਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ
ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜਾਂ
ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਈ ਲਾਚਾਰੀ
(Seligman) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ
ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਅਸਫਲਤਾ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਅਕਤੀ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ
ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਉਸਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ,
ਇਸ ਲਈ ਉਹ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਕਸਰ ਅੰਦਰੂਨੀ,
ਸਥਿਰ ਕਾਰਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ "ਮੈਂ
ਮੂਰਖ ਹਾਂ") ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ
ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਈ ਲਾਚਾਰੀ
ਉਦਾਸੀ (depression) ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਕਾਦਮਿਕ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਫਲਤਾ
ਨੂੰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ
ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ
(attribution retraining), ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ
ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਮੌਕੇ
ਦੇ ਕੇ ਇਸ
ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
18. ਇੱਕ
ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਹੁਣੇ
ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਮਮਤਾ ਡਾਇਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੰਬਰ ਨੂੰ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਈ ਵਾਰ
ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ
ਇਸਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਚੰਕਿੰਗ
(Chunking)
(2) ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ
(Visualization)
(3) ਐਲੈਬੋਰੇਸ਼ਨ
(Elaboration)
(4) ਰਿਹਰਸਲ (Rehearsal)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਰਿਹਰਸਲ (Rehearsal)
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਿਹਰਸਲ (rehearsal) ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ
ਯਾਦਾਸ਼ਤ (short-term memory)
ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ
ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ
ਜਾਂ ਮੌਖਿਕ ਦੁਹਰਾਓ
ਹੈ। ਮਮਤਾ
ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਨੂੰ
ਦੁਹਰਾ ਕੇ maintenance rehearsal ਕਰ ਰਹੀ
ਹੈ। ਚੰਕਿੰਗ
(chunking) ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ
ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ; elaboration ਨਵੀਂ
ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ
ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਰਿਹਰਸਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ
ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ,
ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ
ਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਲਈ
elaboration ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ elaborative rehearsal (ਉਦਾਹਰਣ, ਸੰਬੰਧ) ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
19. ਸਮੀਪਣ
ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ (ZPD) ਬੱਚੇ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਕਾਸ ਪੱਧਰ
ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ
ਜੋ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:
(1) ਆਪਣੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ
(2) ਸੰਦਰਭ ਸਮੱਗਰੀਆਂ (reference materials) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਨਾਲ
(3) ਸਮੂਹਿਕ ਇਕੱਲ-ਭਾਸ਼ਣ (collective monologue) ਦੁਆਰਾ
(4) ਬਾਲਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ
ਯੋਗ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ
ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਬਾਲਗ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ
ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ
ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ZPD
(Zone of Proximal Development) ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ
ਹੈ। ਇਹ
ਉਹ ਅੰਤਰ ਹੈ
ਜੋ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲੇ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
(actual level) ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ (potential level) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਣ ZPD ਦੇ ਅੰਦਰ
ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ (scaffolding) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ZPD ਦਾ ਪਤਾ
ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ
ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ
ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ
ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਲਏ
ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
20. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ
ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ (ਹੋਮਵਰਕ) ਪੂਰਾ ਕਰੇ। ਉਹ
ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਦੇ ਹਰ ਉਸ
ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
ਜੋ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਪਣਾ
ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਾਂਪਟਿੰਗ
(Prompting)
(2) ਕੀਇੰਗ (Cueing)
(3) ਅਨਿਯਮਿਤ ਪੁਨਰਬਲਨ (Intermittent
reinforcement)
(4) ਸ਼ੇਪਿੰਗ (Shaping)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਸ਼ੇਪਿੰਗ (Shaping)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸ਼ੇਪਿੰਗ (shaping) ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (operant conditioning) ਦੀ ਇੱਕ
ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਿਸ
ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ
ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ (successive
approximations) ਨੂੰ ਪੁਨਰਬਲਿਤ (reinforce) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਮਵਰਕ
ਦੇ ਹਰ ਛੋਟੇ
ਹਿੱਸੇ (ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਇੱਕ
ਪੈਰਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ
ਕਰਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋਮਵਰਕ ਨੂੰ
ਸ਼ੇਪ ਕਰ ਰਹੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸ਼ੇਪਿੰਗ ਨਵੇਂ ਜਾਂ
ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਵਹਾਰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ
ਕਦਮ ਪਛਾਣ ਕੇ,
ਤੁਰੰਤ ਪੁਨਰਬਲਨ ਦੇ ਕੇ,
ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ
ਮਾਪਦੰਡ ਵਧਾ ਕੇ ਸ਼ੇਪਿੰਗ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
21. ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ
ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ
ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ:
(1) ਸਮਾਯੋਜਨ
(Accommodation)
(2) ਸਮਾਈ (Assimilation)
(3) ਸੀਰੀਏਸ਼ਨ (Seriation)
(4) ਉਲਟਾਉਣਯੋਗਤਾ
(Reversibility)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਮਾਈ (Assimilation)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਈ (assimilation) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਨਵੇਂ ਤਜ਼ਰਬੇ
ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ
ਸਕੀਮਾ (schema) ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥਣ
ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ
ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੋੜ
ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਮਾਯੋਜਨ (accommodation) ਵਿੱਚ ਸਕੀਮਾ ਵਿੱਚ
ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਈ ਨੂੰ
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ
ਸਰਗਰਮ ਕਰਕੇ (activating prior knowledge)
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਸੰਤੁਲਨ
(equilibration) ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ।
22. ਸੂਚਨਾ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਤੀ
ਪਹੁੰਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ:
(1) ਅਧਿਆਪਕ
ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ
ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਢਾਂਚਾਬੱਧ ਕਰਨ
ਲਈ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ
ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ
ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ
ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਸਕੇ।
(2) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ
ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ
ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
(3) ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ
ਸ਼ਾਮਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ
ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ
ਹਨ।
(4) ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ
ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ
ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ
ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ
ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਹੁੰਚ
(information processing approach) ਮੈਟਾਕੋਗਨੀਸ਼ਨ
(metacognition) – ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ
– 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ (attention, memory,
encoding) ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਰਣਨੀਤੀਆਂ (rehearsal,
elaboration) ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਪਹੁੰਚ
ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (behaviorism) ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ,
ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਉਦੀਪਨਾਂ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਹੁਨਰ,
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ
ਤਕਨੀਕਾਂ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਗਰਾਨੀ
(self-monitoring) ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
23. ਸਕਿਨਰ
ਦੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (ਓਪਰੈਂਟ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ:
(1) ਸਿੱਖਣ
ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ
ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਮਨੋਰਥਾਂ ਅਤੇ
ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਸਥਾਨ ਹੈ।
(2) ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਤੇਜਨਾ ਇੱਕ
ਖਾਸ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ
ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
(3) ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ
ਇੱਛਤ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਵਲੰਟਰੀ ਰੈਸਪਾਂਸਿਜ਼) ਨੂੰ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਬਲਿਤ
(ਰੀ-ਇਨਫੋਰਸਡ) ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(4) ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ
ਦੀਆਂ ਇੱਛਤ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਵਲੰਟਰੀ
ਰੈਸਪਾਂਸਿਜ਼) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਬਲਿਤ ਕੀਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕਿਨਰ ਦਾ ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (operant conditioning) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਵਹਾਰ (voluntary
responses) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ
(consequences) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਨਰਬਲਨ (reinforcement) ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ
ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ,
ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ
(punishment) ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
(2) ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Pavlov) ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ (positive reinforcement – praise, token) ਵਿਵਹਾਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਟੋਕਨ ਇਕਨਾਮੀ (token economy), ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਅਤੇ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
24. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਕਰੋ ਜੋ
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਰੋ
ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹੋ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।” ਇਹ
ਸਥਿਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ?
(1) ਪ੍ਰੀਮੈਕ
ਸਿਧਾਂਤ (Premack Principle)
(2) ਸ਼ੇਪਿੰਗ (Shaping)
(3) ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ (Positive Practice)
(4) ਵਿਭਿੰਨ ਪੁਨਰਬਲਨ (Differential
Reinforcement)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਪ੍ਰੀਮੈਕ ਸਿਧਾਂਤ (Premack Principle)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੀਮੈਕ ਸਿਧਾਂਤ ("Grandma's rule") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ
ਗਤੀਵਿਧੀ (high-probability
behavior) ਨੂੰ ਘੱਟ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗਤੀਵਿਧੀ
(low-probability behavior) ਲਈ
ਪੁਨਰਬਲਕ (reinforcer) ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
"ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਫਿਰ
ਖੇਡੋ" ਇਸ ਦੀ
ਕਲਾਸਿਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਨਪਸੰਦ
ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ
ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ
ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (intrinsic motivation) ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ
ਹੈ।
25. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ (ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ) ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਤ ਟੀਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ
ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਖਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ
ਜਾਂ ਢਾਂਚਾਬੰਦੀ (ਸਟ੍ਰਕਚਰਿੰਗ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ
ਪੁੱਛਗਿੱਛ (Guided Inquiry)
(2) ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ
(Scaffolding)
(3) ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖਣ (Assisted Learning)
(4) ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਸਿੱਖਣ (Instructed Learning)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ (Scaffolding)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ (Wood, Bruner, Ross)
ZPD (Zone of Proximal Development) ਦੇ
ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ
ਅਸਥਾਈ, ਸਮਾਯੋਜਿਤ (adjustable) ਸਹਾਇਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ,
ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਕੰਮ
ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ
ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਦੇ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਪਸ ਲੈ
ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ (guided inquiry) ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਸਿੱਖਣ (assisted learning) ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ,
ਪਰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਸਭ
ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ
ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਦੀ
ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ
ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
26. ਕੈਰਲ
ਗਿਲੀਗਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ
ਕਿ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਦਵੰਦਾਂ
(ਮੋਰਲ ਡਾਇਲੇਮਾਜ਼) 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ:
(1) ਮਰਦ ਨਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ
ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ
ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਹੀਂ
ਕਰਦੀਆਂ।
(2) ਮਰਦ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ
ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
(3) ਔਰਤਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ
ਬਾਰੇ ਤਰਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
(4) ਮਰਦ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਘੱਟ ਪਰਿਪੱਕ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਮਰਦ ਨਿਆਂ ਦੀ
ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ
ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ
ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। (ਨੋਟ:
ਗਿਲੀਗਨ ਨੇ ਦਲੀਲ
ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ
'ਦੇਖਭਾਲ' (care) ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ
ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਕੋਹਲਬਰਗ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
'ਨਿਆਂ' (justice) ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੈਰਲ ਗਿਲੀਗਨ ਨੇ
ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਨੂੰ ਲਿੰਗ-ਪੱਖੀ
(male-biased) ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ
ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ
ਅਕਸਰ 'ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ'
(ethics of care) – ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ,
ਸਬੰਧ, ਹਮਦਰਦੀ – 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਮਰਦ 'ਨਿਆਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ'
(ethics of justice) – ਨਿਯਮ,
ਅਧਿਕਾਰ – 'ਤੇ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ
'ਤੇ ਸਕੋਰ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਿਲੀਗਨ ਦੇ ਕੰਮ
ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ
ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅੰਤਰਾਂ ਬਾਰੇ
ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (ਨਿਆਂ
ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ) ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
27. ਗਾਰਡਨਰ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ
ਹੈ?
(1) ਸਥਾਨਿਕ
(Spatial)
(2) ਸਰੀਰਕ-ਕਾਇਨੈਸਥੈਟਿਕ (Bodily kinaesthetic)
(3) ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ (Interpersonal)
(4) ਵਿਜ਼ੁਅਲ-ਆਡੀਟਰੀ ਆਯਾਮ (The visual-auditory dimension)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਵਿਜ਼ੁਅਲ-ਆਡੀਟਰੀ ਆਯਾਮ
(The visual-auditory dimension)
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਾਰਡਨਰ ਦੀਆਂ ਮਲਟੀਪਲ
ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸਾਂ ਵਿੱਚ spatial, bodily-kinesthetic,
interpersonal, linguistic, logical-mathematical, musical, intrapersonal,
naturalistic, ਅਤੇ
existential ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
"visual-auditory dimension" ਕੋਈ
ਵੱਖਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ;
ਇਹ visual (spatial) ਅਤੇ auditory (musical) ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਾਰਡਨਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ
ਅਧਿਆਪਨ (differentiated
instruction) ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ
ਅਨੁਭਵੀ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ
ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
28. ਰਿਆ
ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ
ਲੰਬੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਓਨੀ ਹੀ ਠੰਡਾ ਪੀਣ
ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਛੋਟੇ
ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਕਿਸ ਦੀ
ਸਮਝ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ
ਰਹੀ ਹੈ?
(1) ਅਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ
(Assimilation)
(2) ਐਕੋਮੋਡੇਸ਼ਨ
(Accommodation)
(3) ਸੰਭਾਲ (Conservation)
(4) ਐਨੀਮਿਜ਼ਮ (Animism)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸੰਭਾਲ (Conservation)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਭਾਲ (conservation) ਇਹ ਸਮਝ
ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਰਾ
(quantity) ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ
ਭਾਵੇਂ ਕੰਟੇਨਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ
ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਰਿਆ ਨੂੰ
ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ
ਲੰਬੇ ਪਤਲੇ ਗਿਲਾਸ ਅਤੇ
ਛੋਟੇ ਚੌੜੇ ਗਿਲਾਸ ਵਿੱਚ
ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ
ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪਿਆਜੇ ਦੇ
ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਦੀ
ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਆਮ ਸੰਭਾਲ
ਦੇ ਕੰਮ: ਤਰਲ,
ਸੰਖਿਆ, ਪੁੰਜ, ਲੰਬਾਈ।
ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਬੱਚੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ
(centration) ਕਾਰਨ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਠੋਸ
ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ
ਸੰਭਾਲ ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
29. “ਜੈਨੇਟਿਕ
ਐਪੀਸਟੀਮੌਲੌਜੀ”
(Genetic Epistemology) ਦੀ
ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ?
(1) ਬਰੂਨਰ
(Brunner)
(2) ਔਸੁਬੇਲ (Ausubel)
(3) ਪਿਆਜੇ (Piaget)
(4) ਵਿਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਪਿਆਜੇ (Piaget)
ਵਿਆਖਿਆ: "ਜੈਨੇਟਿਕ ਐਪੀਸਟੀਮੌਲੌਜੀ" ਪਿਆਜੇ
ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ
ਦੇ ਮੂਲ (origins) ਦਾ
ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
"ਜੈਨੇਟਿਕ" ਇੱਥੇ ਵਿਕਾਸ (developmental) ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ
ਜੀਨਾਂ ਨੂੰ।
ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਿਤ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਖੋਜ
ਕੀਤੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ,
ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ
ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ
ਨੇ ਰਚਨਾਵਾਦ (constructivism) ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ
ਰੱਖੀ।
30. ਬੁੱਧੀ
ਦਾ ਦੋ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ
ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?
(1) ਸਪੀਅਰਮੈਨ
(Spearman)
(2) ਵੈਕਸਲਰ (Wechsler)
(3) ਪਿਆਜੇ (Piaget)
(4) ਬੀਨੇ (Binet)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਪੀਅਰਮੈਨ (Spearman)
ਵਿਆਖਿਆ: ਚਾਰਲਸ ਸਪੀਅਰਮੈਨ (Charles Spearman) ਨੇ ਦੋ-ਕਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ
ਕੀਤਾ: 'g' (general
intelligence – ਆਮ ਬੁੱਧੀ) ਅਤੇ 's' (specific abilities – ਖਾਸ ਯੋਗਤਾਵਾਂ)।
ਉਸਨੇ ਫੈਕਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (factor analysis) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟਾਂ
ਵਿੱਚ ਸਕੋਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ
'g' ਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵੈਕਸਲਰ ਨੇ IQ ਟੈਸਟ
(WAIS, WISC) ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ; ਪਿਆਜੇ ਨੇ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ
ਦਿੱਤੇ; ਬੀਨੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾ
ਆਧੁਨਿਕ ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟ ਬਣਾਇਆ। ਸਪੀਅਰਮੈਨ ਦਾ
'g' ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਈਕੋਮੈਟ੍ਰਿਕਸ
ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
CDP Paper - 1 2015 (PSTET) – Punjabi
1. “ਅਭਿਆਸ
ਦਾ ਨਿਯਮ” ਕਿਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਕੂਲ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ?
(1) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ
(2) ਉਸਾਰੀਵਾਦ
(3) ਗੈਸਟਾਲਟ ਸਕੂਲ
(4) ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (Behaviorism)
ਵਿਆਖਿਆ: “ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਨਿਯਮ”
(Law of Exercise) ਐਡਵਰਡ ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ
ਹੈ, ਜੋ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ
(behaviorist) ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯਮ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਤੇਜਨਾ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਜ਼ਬੂਤ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰਨ
ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਦੇ ਹੋਰ
ਨਿਯਮ: ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਿਯਮ
(Law of Effect) ਅਤੇ ਤਤਪਰਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ
(Law of Readiness)। ਅਧਿਆਪਕ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਦੁਹਰਾਓ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਭਿਆਸ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਸਰੋਤ-ਸੰਪੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ:
(1) ਉਸ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸਾ
ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਹੋਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ
ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਟਿਊਸ਼ਨ
ਨਾ ਦੇਣੀ ਪਵੇ।
(2) ਉਸਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ
ਚੰਗੇ ਸੰਪਰਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ
ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ
ਉਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ।
(3) ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ
ਢੁੱਕਵਾਂ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
(4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਚੰਗੀ
ਸਾਖ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕੋਈ
ਸਜ਼ਾਤਮਕ ਕਦਮ ਨਾ ਚੁੱਕ
ਸਕਣ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਉਸ ਕੋਲ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ
ਕਰਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ
ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਰੋਤ-ਸੰਪੰਨ (resourceful) ਅਧਿਆਪਕ
ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਜਿਸ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ੇ
ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ,
ਅਧਿਆਪਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ,
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੈਸੇ, ਸੰਪਰਕਾਂ
ਜਾਂ ਸਾਖ ਨਾਲ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਰੋਤ-ਸੰਪੰਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸਿੱਖਣ-ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਰੋਚਕ
ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ
ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸਮੱਗਰੀ
ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਜੀਵਨ-ਭਰ
ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ (lifelong learners) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
3. ਸੰਵਿਧਾਨ
ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਸੋਧ ਨੇ 6-14 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਇਆ?
(1) 95ਵੀਂ
ਸੋਧ
(2) 94ਵੀਂ ਸੋਧ
(3) 93ਵੀਂ ਸੋਧ
(4) 73ਵੀਂ ਸੋਧ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ
ਹੈ – ਸਹੀ ਸੋਧ 86ਵੀਂ (2002)
ਹੈ, ਜੋ ਦਿੱਤੇ
ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ: 86ਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸੋਧ
(2002) ਨੇ ਆਰਟੀਕਲ 21A ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ 6-14 ਸਾਲ
ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ
ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। RTE ਐਕਟ
2009 ਇਸਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। 93ਵੀਂ ਸੋਧ
(2005) OBC ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਐਕਟ 2009 ਕਲਾਸ 8 ਤੱਕ
ਨਾ-ਰੋਕ (no detention) ਅਤੇ
25% ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ
ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
4. “ਇੱਕ
ਪਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਜੋ ਮਿਡ-ਸਕੂਲ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਲਾਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੇਠਲੀ ਕਲਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸਨੇ ਦਿੱਤੀ?
(1) ਥੌਰਨਡਾਈਕ
(2) ਸਿਰਿਲ ਬਰਟ
(3) ਬਰਟਨ
(4) ਟੀ. ਕੇ. ਏ. ਮੈਨਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਿਰਿਲ ਬਰਟ (Cyril Burt)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿਰਿਲ ਬਰਟ, ਇੱਕ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਨੇ
“ਪਛੜੇ ਬੱਚੇ” (backward child) ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ
ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਮ
ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਜਾਂ
ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਕਾਦਮਿਕ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਵਿਚਕਾਰ
ਅੰਤਰ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਛੜੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਕ
ਬੌਧਿਕ, ਸਰੀਰਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਜਾਂ
ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ
ਕਰਕੇ ਰਿਮੇਡੀਅਲ ਸਿੱਖਿਆ (remedial teaching) ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
5. ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਦੁਆਰਾ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ
ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਲਿੰਗ
ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ (Gender roles)
(2) ਲਿੰਗ ਕਿਸਮਾਂ (Gender types)
(3) ਲਿੰਗ ਪਛਾਣਾਂ (Gender identities)
(4) ਲਿੰਗ ਸਥਿਰਤਾਵਾਂ (Gender constancies)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ (gender roles) ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸਾਰੀਆਂ
ਗਈਆਂ ਉਮੀਦਾਂ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ
ਰਵੱਈਏ ਹਨ ਜੋ
ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮਰਦਾਂ
ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ
ਢੁਕਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ (gender identity) ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸਮੇਂ
ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ
ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਲਿੰਗ
ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ
ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ
ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
6. ਪਿਆਜੇ
ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ
ਉਸਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਕਾਰਜ ਪੱਧਰ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਵੈ-ਸਿੱਖਿਆ
(2) ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਅਤੇ ਸਮੂਹੀਕਰਨ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
(4) ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਤੇਜਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਪੜਾਅ (sensorimotor,
preoperational, concrete operational, formal operational) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ
(pupil-centered/child-centered education) ਦਾ
ਸਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ
ਅਧਿਆਪਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਖੋਜ
ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ
ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੈ। NEP 2020 ਵੀ
ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦਾ
ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
7. ਮੋਰੋਨ
(ਹਲਕੀ ਮੰਦਬੁੱਧੀ) ਦਾ IQ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:
(1) 51 ਤੋਂ
70
(2) 51 ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ
(3) 70 ਤੋਂ 100
(4) 100 ਤੋਂ ਉੱਪਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) 51 ਤੋਂ 70
ਵਿਆਖਿਆ: “ਮੋਰੋਨ” (moron) ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ
ਹੁਣ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ
ਹੈ, ਜੋ ਹਲਕੀ
(mild) ਬੌਧਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ
ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ
IQ ਲਗਭਗ 51-70 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ “mild intellectual
disability” ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: IQ 70-85
borderline, 85-115 average, 115+ above average ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ
ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਵਿਅਕਤੀ-ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ (person-first language) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
8. ਇਨਸਾਈਥ
ਥਿਊਰੀ (ਸੂਝ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ) ਕਿਸਨੇ
ਦਿੱਤਾ ਹੈ?
(1) ਪਾਵਲੋਵ
(2) ਵਾਟਸਨ
(3) ਸਕਿਨਰ
(4) ਕੋਹਲਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਕੋਹਲਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਕੋਹਲਰ (Wolfgang Kohler), ਇੱਕ ਗੈਸਟਾਲਟ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਨੇ ਚਿੰਪਾਂਜ਼ੀਆਂ
‘ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ (Sultan and the sticks) ਤੋਂ ਬਾਅਦ “ਇਨਸਾਈਥ
ਲਰਨਿੰਗ” (insight learning) ਦੀ ਖੋਜ
ਕੀਤੀ। ਇਸ
ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ
ਅਚਾਨਕ “ਆਹਾ!” ਪਲ ਵਿੱਚ
ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਨਾ ਕਿ ਟਰਾਇਲ-ਐਂਡ-ਐਰਰ ਰਾਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਨਸਾਈਥ ਸਿਧਾਂਤ ਰਚਨਾਤਮਕ
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ
ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ
“ਬਾਹਰ-ਬਕਸਾ” ਸੋਚਣ ਲਈ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
9. ਸਿੱਖਣ
ਦੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼-ਅਤੇ-ਗ਼ਲਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, “ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਿਯਮ” (law of effect) ਨੂੰ ਇਸ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ
(2) ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦਾ
ਨਿਯਮ
(3) ਤਤਪਰਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ
(4) ਮੌਕੇ ਦਾ ਨਿਯਮ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਦਰਦ
ਦਾ ਨਿਯਮ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਦਾ “ਪ੍ਰਭਾਵ
ਦਾ ਨਿਯਮ” (Law of Effect) ਕਹਿੰਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ
ਨਤੀਜਿਆਂ (pleasure) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਵਹਾਰ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ
ਕਿ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ ਨਤੀਜਿਆਂ
(pain) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਇਸ
ਲਈ ਇਸਨੂੰ “ਅਨੰਦ
ਅਤੇ ਦਰਦ ਦਾ
ਨਿਯਮ” ਵੀ ਕਿਹਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਨਿਯਮ
ਸਕਿਨਰ ਦੇ ਪੁਨਰਬਲਨ
(reinforcement) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ
(positive reinforcement) ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਵਹਾਰ
ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
10. ਜਦੋਂ
ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਉੱਤਰ ਵਾਲੀ
ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਉਸੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਸੋਚ ਨੂੰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਅਭਿਸਾਰੀ
(Convergent)
(2) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ (Creative)
(3) ਅਪਸਾਰੀ (Divergent)
(4) ਮਾਨਸਿਕ ਸੈੱਟ (Mental set)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਅਭਿਸਾਰੀ (Convergent)
ਵਿਆਖਿਆ: ਅਭਿਸਾਰੀ ਸੋਚ (convergent thinking) ਇੱਕ ਸਹੀ
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਅਤੇ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ
IQ ਟੈਸਟਾਂ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਰਗੇ
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ। ਅਪਸਾਰੀ
ਸੋਚ (divergent) ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ (creativity) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਿਲਫੋਰਡ (Guilford) ਨੇ convergent ਅਤੇ divergent ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੁਨਰਾਂ
ਲਈ convergent ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਲਈ
divergent ਸੋਚ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
11. ਜਿਹੜੇ
ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ
ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ:
(1) ਅੰਦਰਲਾ
ਸਮੂਹ (In-group)
(2) ਬਾਹਰਲਾ ਸਮੂਹ (Out-group)
(3) ਸੰਦਰਭ ਸਮੂਹ (Referent group)
(4) “ਉਹ” ਸਮੂਹ (Them group)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸੰਦਰਭ ਸਮੂਹ (Referent group)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਦਰਭ ਸਮੂਹ (reference group) ਉਹ ਸਮੂਹ
ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਅਕਤੀ
ਆਪਣੇ ਰਵੱਈਏ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ
ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ
ਮਾਪਦੰਡ (standard) ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਇਹ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ
ਉਸ ਸਮੂਹ ਦਾ
ਮੈਂਬਰ ਹੋਵੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ
ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ ਸਮੂਹ
ਵਜੋਂ ਲੈ ਸਕਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਦਰਭ ਸਮੂਹਾਂ (ਜਿਵੇਂ
“ਸਾਡੀ ਕਲਾਸ ਮਿਹਨਤੀ ਹੈ”)
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
12. ਉਸਾਰੀਵਾਦ
(Constructivism) ਇੱਕ
ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਿੱਖਣ
ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
‘ਤੇ
(2) ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਸਮਰਥਨ
(recall) ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਣ ‘ਤੇ
(3) ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਕਲ
ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ‘ਤੇ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ
ਨਹੀਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਉਸਾਰੀਵਾਦ (constructivism –
Piaget, Vygotsky) ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੈਸਿਵ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਤਜ਼ਰਬੇ
ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ
ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ
ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
‘ਤੇ, ਨਾ ਰਟਨੇ
‘ਤੇ, ਨਾ ਨਕਲ
‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਸਾਰੀਵਾਦੀ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਖੋਜ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ
ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਸਹੂਲਤਕਾਰ (facilitator) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13. ਇਹ
ਇੱਕ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ
ਬਿਹਤਰ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ,
ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ:
(1) ਉਹ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ
ਬਿਹਤਰ ਨਜਿੱਠ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
(2) ਉਹ ਘੱਟ ਤਨਖ਼ਾਹ ‘ਤੇ
ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ
ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
(3) ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਕਮਾਉਣ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ
(4) ਉਹ ਬਹੁ-ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ
ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ
ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ
ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਹ ਬਹੁ-ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ
ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀਆਂ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਇੱਕ
ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ
ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ
ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ
ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਬਹੁ-ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ (multitasking) ਅਤੇ ਲਚਕੀਲੀ ਸਮਝਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ
ਲਿੰਗ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ,
ਸਗੋਂ ਯੋਗਤਾ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ
ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ
ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ
ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਸੰਤੁਲਨ
ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ-ਅਧਾਰਿਤ
ਭਰਤੀ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ
ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਜੇਕਰ
ਇੱਕ ਬੱਚਾ 16 ਨੂੰ 61 ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ b ਅਤੇ
d ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ
ਮਾਮਲਾ ਹੈ:
(1) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਹਾਨੀ (Visual Impairment)
(2) ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਨੀ (Mental Impairment)
(3) ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (Learning disability)
(4) ਮੰਦਬੁੱਧੀ (Mental
retardation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਖਿਆਵਾਂ (16/61) ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ (b/d) ਦਾ
ਉਲਟਾ ਲਿਖਣਾ (reversal) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (dyslexia) ਦਾ ਆਮ
ਲੱਛਣ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (Specific Learning Disability) ਹੈ।
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬੁੱਧੀ
ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਨੀ
ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ
ਬੱਚੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ‘ਤੇ
ਅੱਖਰ ਉਲਟਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,
ਪਰ 7-8 ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਦਾ
ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਮਲਟੀ-ਸੈਂਸਰੀ ਧੁਨੀ-ਵਿਧੀ
(multisensory phonics) ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਦਖਲ ਹੈ।
15. ਹੇਠ
ਲਿਖੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ
‘ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ’ (primary mental
abilities) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ?
(1) ਥੌਰਨਡਾਈਕ
(2) ਸਪੀਅਰਮੈਨ
(3) ਗਿਲਫੋਰਡ
(4) ਥਰਸਟਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਥਰਸਟਨ (Thurstone)
ਵਿਆਖਿਆ: ਲੁਈਸ ਥਰਸਟਨ (Louis Thurstone) ਨੇ “ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ” (Primary Mental
Abilities – PMA) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ
ਵਿੱਚ 7 ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ: verbal comprehension,
word fluency, number facility, spatial visualization, associative memory,
perceptual speed, reasoning।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥਰਸਟਨ ਨੇ Spearman ਦੇ
‘g’ factor ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ
ਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਧਿਆਪਨ
(differentiated instruction) ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
16. “ਵਿਕਾਸ
ਦਾ ਮਤਲਬ ਤਰੱਕੀਸ਼ੀਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ
ਹੈ ਜੋ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਅਤੇ
ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ
ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ
ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?
(1) ਸਟੀਵਨਸਨ
(2) ਹਰਲੌਕ
(3) ਪਿਆਜੇ
(4) ਕ੍ਰੋ ਐਂਡ ਕ੍ਰੋ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਹਰਲੌਕ (Hurlock)
ਵਿਆਖਿਆ: ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬੀ. ਹਰਲੌਕ
(Elizabeth B. Hurlock), ਇੱਕ
ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਨੇ ਵਿਕਾਸ
ਨੂੰ ਪਰਿਪੱਕਤਾ (maturation) ਅਤੇ
ਤਜ਼ਰਬੇ (experience) ਦੇ ਆਪਸੀ
ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਨਤੀਜੇ
ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਲ
ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮਬੱਧ (orderly) ਅਤੇ
ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨਿਤ (predictable) ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ
ਬੱਚੇ ਦੀ ਗਤੀ
ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ
ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
17. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ:
(1) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲੋੜਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
(2) ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ
ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ
(3) ਸਿੱਖਣ-ਅਧਿਆਪਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ
ਅਨੰਦਮਈ ਬਣਾਉਣਾ
(4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਘਰੇਲੂ
ਕੰਮ ਸੌਂਪਣਾ ਅਤੇ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ
ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂਚ
ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ
ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ
ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ
ਵਿਲੱਖਣ ਬੋਧਾਤਮਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਹੈ। ਇਸ
ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ,
ਆਨੰਦ, ਜਾਂ ਹੋਮਵਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਰੀਖਣ, ਗੱਲਬਾਤ,
ਅਤੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਰਾਹੀਂ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੈਸਲੋ ਦਾ ਪਦਕ੍ਰਮ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ
ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਣ
ਸੰਭਵ ਹੈ।
18. ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ਦੂਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ
ਹੈ, ਆਪਣਾ ਖਿਡੌਣਾ ਦੇ ਕੇ ਦਿਲਾਸਾ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ
ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ
ਹੈ:
(1) ਸਮਾਜਿਕ
ਵਿਕਾਸ
(2) ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
(3) ਭਾਵਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
(4) ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੱਚੇ ਦਾ ਦੂਜੇ
ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇਣਾ
ਅਤੇ ਖਿਡੌਣਾ ਸਾਂਝਾ
ਕਰਨਾ ਹਮਦਰਦੀ (empathy) ਅਤੇ ਪਰੋਸੋਸ਼ੀਲ ਵਿਵਹਾਰ
(prosocial behavior) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ
ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ (social-emotional development) ਦਾ ਮੁੱਖ
ਅੰਗ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ
(SEL) ਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ
ਹਨ: self-awareness,
self-management, social awareness, relationship skills, responsible
decision-making। ਅਧਿਆਪਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੇਡਾਂ
ਅਤੇ ਕਲਾਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ
ਰਾਹੀਂ SEL ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
19. ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ:
(1) 3 ਪੜਾਅ
(2) 4 ਪੜਾਅ
(3) 5 ਪੜਾਅ
(4) 6 ਪੜਾਅ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) 4 ਪੜਾਅ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਾਰ
ਪੜਾਅ ਹਨ: ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ
(0-2), ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨ (2-7), ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ (7-11), ਅਤੇ
ਰਸਮੀ-ਸੰਚਾਲਨ (12+)। ਇਹ ਪੜਾਅ
ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ (universal) ਅਤੇ ਅਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ (invariant) ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹਰ ਪੜਾਅ
ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜਾਅ ਅਨੁਸਾਰ
ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ
ਕੰਕਰੀਟ ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਲਈ
ਹੱਥੀਂ ਸਮੱਗਰੀ)।
20. ਵਿਗੋਤਸਕੀ
ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਹੈ:
(1) ਰਸਮੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਤਪਾਦ
(2) ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਹਿੱਸਿਆਂ ਕਾਰਨ
(3) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ
ਉਤਪਾਦ
(4) ਅਸਿਮੀਲੇਸ਼ਨ (ਸਮਾਈ) ਅਤੇ ਅਕੋਮੋਡੇਸ਼ਨ
(ਸਮਾਯੋਜਨ) ਦਾ ਉਤਪਾਦ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ
ਦਾ ਉਤਪਾਦ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ (sociocultural theory) ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(4) ਪਿਆਜੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding, private speech। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ,
ਅਤੇ ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
21. ਸੇਫਾਲੋ-ਕੌਡਲ (Cephalo-Caudal) ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ
ਕੰਟਰੋਲ
(2) ਤਾਲਮੇਲ (Co-ordination)
(3) ਤਰੱਕੀ
(4) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰ
ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ। ਇਸ ਵਿੱਚ
ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਕੰਟਰੋਲ (ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਦਨ,
ਫਿਰ ਧੜ, ਫਿਰ
ਲੱਤਾਂ) ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ (coordination) ਦੋਵੇਂ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਤਰੱਕੀ (progress) ਬਹੁਤ ਆਮ ਸ਼ਬਦ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਬੱਚਾ ਪਹਿਲਾਂ
ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ,
ਫਿਰ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਪ੍ਰੌਕਸੀਮੋਡਿਸਟਲ
(proximodistal) ਹੈ (ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਵੱਲ)।
22. “ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ
ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ
ਕਿਸਨੇ ਕਿਹਾ?
(1) ਹਰਲੌਕ
(2) ਜੀਨ ਪਿਆਜੇ
(3) ਗੈਰੇਟ
(4) ਸੋਰੇਨਸਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਹਰਲੌਕ
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ
ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਰਲੌਕ ਦੀ
ਹੈ। ਇਹ
ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ
ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਮਾਜ
ਦਾ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮੈਂਬਰ
ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਪਰਿਵਾਰ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੈਕੰਡਰੀ
ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਸਕੂਲ, ਮੀਡੀਆ, ਸਾਥੀਆਂ
ਰਾਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਏਜੰਟ ਹਨ।
23. ILFE ਦਾ
ਅਰਥ ਹੈ:
(1) ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ
ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ (Integrated learning friendly environment)
(2) ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ
(Inclusive learning friendly environment)
(3) ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ
(Integrated learning friendly education)
(4) ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ
(Inclusive learning friendly education)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਣ ਅਨੁਕੂਲ
ਵਾਤਾਵਰਣ (Inclusive learning
friendly environment)
ਵਿਆਖਿਆ: ILFE
(Inclusive Learning Friendly Environment) ਯੂਨੈਸਕੋ
(UNESCO) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ
ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਸਕੂਲੀ
ਵਾਤਾਵਰਣ ਜੋ ਹਰ
ਬੱਚੇ (ਅਪੰਗ, ਲਿੰਗ, ਜਾਤ,
ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜ) ਦਾ ਸੁਆਗਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ILFE ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ: ਪਹੁੰਚਯੋਗ
ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਲਚਕੀਲਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ,
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰਵੱਈਏ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ
ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ। RTE ਐਕਟ ਅਤੇ RPWD 2016 ਇਸਨੂੰ
ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
24. “ਸਕੂਲ
ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ
ਲਈ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ
ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਢ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ
ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?
(1) ਓਟਾਵੇ
(2) ਜਾਨ ਡੀਵੀ
(3) ਕੋਹਲਬਰਗ
(4) ਫਰੀਮੈਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਓਟਾਵੇ (Ottaway)
ਵਿਆਖਿਆ: ਏ. ਕੇ.
ਸੀ. ਓਟਾਵੇ (A.K.C. Ottaway), ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼
ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਨੇ
ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ
ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਸੌਂਪਣ
ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ
ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਢ
(social invention) ਦੱਸਿਆ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਫੰਕਸ਼ਨਲਿਸਟ
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ।
ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ: ਡੀਵੀ
(Dewey) ਨੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਤਜਰਬਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ
ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ।
25. ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ
ਹੈ:
(1) ਅੰਦਰੂਨੀ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Intrinsic
motivation)
(2) ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Extrinsic motivation)
(3) ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Positive motivation)
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (Extrinsic motivation)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ (extrinsic motivation) ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਹਰੀ
ਇਨਾਮ (ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਗ੍ਰੇਡ, ਪੈਸੇ) ਜਾਂ
ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ
ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
(intrinsic) ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰੁਚੀ
ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ
ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ
ਹੈ (overjustification
effect)। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ
ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
26. ਅਧਿਆਪਨ
ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ
ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਉਦੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਜਦੋਂ ਇਹ:
(1) ਚੰਗੇ
ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਵੇ
(2) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ IQ ਵਧਾਵੇ
(3) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸੋਚ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸੋਚ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਨ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੇ
ਨਤੀਜੇ (ਜੋ ਰਟਨ
ਨਾਲ ਵੀ ਆ
ਸਕਦੇ ਹਨ) ਜਾਂ IQ (ਜੋ
ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਹੈ) ਨੂੰ
ਨਹੀਂ ਮਾਪਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਸੋਚ
(critical thinking) ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਨੂੰ
ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ
ਸੰਕਲਪਿਕ ਸਮਝ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ (higher-order
questions) ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
27. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ?
(1) ਸਿੱਖਣ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ
(2) ਨਵੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ
(3) ਅਪਸਾਰੀ (ਡਾਇਵਰਜੈਂਟ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਣ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ
(4) ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਅਪਸਾਰੀ (divergent) ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੋਚਣ
ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਵਾਇਤੀ ਬੁੱਧੀ ਟੈਸਟ
(ਜਿਵੇਂ Stanford-Binet,
WISC) ਅਭਿਸਾਰੀ ਸੋਚ (convergent thinking), ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ,
ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ,
ਪਰ ਉਹ ਅਪਸਾਰੀ
(divergent) ਸੋਚ (ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਪਦੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਪਸਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ
Torrance Tests of Creative Thinking (TTCT) ਰਾਹੀਂ
ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
28. ਕੋਹਲਬਰਗ
ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸੰਬੰਧਿਤ
ਹਨ:
(1) ਏਰਿਕਸਨ
ਦੇ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ
ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ
(2) ਸਲੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ
(3) ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਨੈਤਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ
ਨਾਲ
(4) ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋ-ਜਿਨਸੀ ਪੜਾਵਾਂ ਨਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਨੈਤਿਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ
ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਹਲਬਰਗ (Kohlberg) ਨੇ ਪਿਆਜੇ
(Piaget) ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ
ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ
ਵਧਾਇਆ। ਪਿਆਜੇ ਨੇ
ਦੋ ਪੜਾਅ (heteronomous morality, autonomous morality) ਦਿੱਤੇ; ਕੋਹਲਬਰਗ ਨੇ
ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ਅਤੇ
ਛੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਪੜਾਅ:
preconventional (stage 1-2), conventional (3-4), postconventional (5-6)। ਅਧਿਆਪਕ ਨੈਤਿਕ
ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ (dilemmas) ਦੀ ਚਰਚਾ
ਕਰਕੇ ਨੈਤਿਕ ਤਰਕ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
29. ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
/ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ
ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ?
(1) ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ
ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ
(2) ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ
(3) ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ
ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸਜ਼ਾ
ਦੇਣਾ
(4) ਬੱਚੇ ਦੀ ਊਰਜਾ
ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ
ਵਿੱਚ ਮੋੜਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਬੱਚੇ ਦੀ ਊਰਜਾ
ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ
ਵਿੱਚ ਮੋੜਨਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ
ਵੱਧ ਊਰਜਾ, ਉਤਸੁਕਤਾ,
ਜਾਂ ਸਵੈ-ਨਿਯਮਨ
ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ
ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਬਜਾਏ,
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ
ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
(ਖੇਡ, ਮਦਦ ਕਰਨਾ, ਕਲਾ)
ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਵਧੇਰੇ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ (positive guidance) ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ: ਸਪੱਸ਼ਟ
ਨਿਯਮ, ਮਾਡਲਿੰਗ, ਕੁਦਰਤੀ ਨਤੀਜੇ,
ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੇਣਾ। ਸਜ਼ਾ ਡਰ
ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਨੂੰ
ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
30. ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ
ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਜੇਕਰ ਉਹ SQUR ਨਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵਰਤਦੇ
ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ:
(1) Study, query, read, review, revise and recite
(2) Survey, question, read, recite, write and review
(3) Study, question, read, revise, review, recite
(4) Survey, query, read, review, recite and revise
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) Survey,
question, read, recite, write and review
ਵਿਆਖਿਆ: SQ3R
(ਜਾਂ SQUR) ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਝ
ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ।
ਕਦਮ: Survey (ਸਿਰਲੇਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਸਿਰਲੇਖ ਵੇਖੋ), Question (ਸਵਾਲ
ਬਣਾਓ), Read (ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੋ),
Recite (ਉੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ
ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਓ), Write (ਨੋਟਸ ਬਣਾਓ), Review (ਸਮੀਖਿਆ
ਕਰੋ)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਵਿਧੀ
ਮੈਟਾਕੋਗਨੀਸ਼ਨ
(metacognition) ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ SQ3R ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਰਣਨੀਤੀਆਂ: KWL (Know, Want, Learn), concept mapping।
CDP Paper - 1 2014 (PSTET) – Punjabi
1. ਆਰਥਿਕ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ
ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਤੁਹਾਡੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਸੀਂ:
(ੳ) ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਮਾਤ
ਵਿੱਚ ਰੱਖੋਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਓਗੇ
(ਅ) ਬੱਚੇ ਨੂੰ
ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ
ਹੋਣ ਲਈ ਕਹੋਗੇ
ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ
'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ
ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ
ਹੋਣ
(ੲ) ਬੱਚੇ ਨੂੰ
ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਦਾ
ਸੁਝਾਅ ਦਿਓਗੇ
(ਸ) ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ
ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ
ਨਿਭਾਓਗੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬੱਚੇ
ਨੂੰ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ
ਰੱਖੋਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਓਗੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ
ਹਰ ਬੱਚੇ ਦਾ
ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਪਿਛੋਕੜਾਂ
ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ
ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ
ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ
ਆਪਣੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ
ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਐਕਟ 2009 ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ
ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਲਈ 25% ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ
ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਣ
ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸਿਖਲਾਈ
(sensitization) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
2. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮੋਟੇ ਮੋਟਰ ਹੁਨਰ (ਗ੍ਰੌਸ ਮੋਟਰ ਸਕਿੱਲ) ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ
ਹੈ?
(ੳ) ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਮਣਕੇ
ਪਰੋਣਾ
(ਅ) ਦੌੜ ਲਗਾਉਣਾ
(ੲ) ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨਾ
(ਸ) ਇੱਕ ਲੱਤ
'ਤੇ ਉੱਛਲਣਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਧਾਗੇ
ਵਿੱਚ ਮਣਕੇ ਪਰੋਣਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੋਟੇ ਮੋਟਰ ਹੁਨਰ
(gross motor skills) ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ
ਸਮੁੱਚੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ
(ਦੌੜਨਾ, ਛਾਲ ਮਾਰਨਾ, ਪੌੜੀਆਂ
ਚੜ੍ਹਨਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਮਣਕੇ ਪਰੋਣਾ (threading beads) ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਮੋਟਰ
ਹੁਨਰ (fine motor skill) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ
ਅਤੇ ਅੱਖ-ਹੱਥ
ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਲੋੜ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਧੀਆ ਮੋਟਰ ਹੁਨਰਾਂ
ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ: ਲਿਖਾਈ, ਕੈਂਚੀ
ਚਲਾਉਣਾ, ਬਟਨ ਲਗਾਉਣਾ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਆਊਟਡੋਰ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ
ਪਜ਼ਲ/ਕਰਾਫਟ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ
ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
3. ਤੁਹਾਡੀ
ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (ਪੜ੍ਹਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ) ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੁਸੀਂ:
(ੳ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਬਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਮਾਤ
ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹੋਗੇ
(ਅ) ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ
ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਅਧਿਆਪਕ
ਦੇਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ
ਕਰੋਗੇ
(ੲ) ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਓਗੇ
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ
ਸਿੱਖੋਗੇ
(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ
ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਹੋਰ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ
ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਓਗੇ
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ
ਸਿੱਖੋਗੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਅਨੁਸਾਰ, ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਹੀ ਢੁਕਵੀਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ
ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨੀਕਾਂ
(ਜਿਵੇਂ ਮਲਟੀ-ਸੈਂਸਰੀ ਫੋਨਿਕਸ)
ਸਿੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ
ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ
ਜੋ ਉਹ ਇਹਨਾਂ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ
ਕਰ ਸਕਣ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ,
ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
(phonological awareness) ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ: ਆਡੀਓ ਕਿਤਾਬਾਂ,
ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ Orton-Gillingham ਵਿਧੀ। ਸਾਥੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ
ਨਾਲ ਬੁਲਿੰਗ ਘਟਦੀ
ਹੈ।
4. ਬੱਚੇ
ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦੇ
ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੋ:
(i) ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ
ਖੇਡ (Make-believe play)
(ii) ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਡ (Constructive play)
(iii) ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਡ (Functional play)
(iv) ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ (Games with rules)
ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਚੁਣੋ:
(ੳ) (iii), (i), (ii), (iv)
(ਅ) (iii), (ii), (i), (iv)
(ੲ) (ii), (iii), (i), (iv)
(ਸ) (i), (ii), (iii), (iv)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) (iii), (ii), (i), (iv)
ਵਿਆਖਿਆ: ਖੇਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਕ੍ਰਮ ਹੈ: (iii) ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਡ
(0-2 ਸਾਲ – ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਰੀਰਕ
ਹਰਕਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਝਲੀ ਖੜਕਾਉਣਾ),
(ii) ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਡ (2-4 ਸਾਲ – ਬਲਾਕਾਂ
ਨਾਲ ਬਣਾਉਣਾ), (i) ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ
ਖੇਡ (3-6 ਸਾਲ – ਡੌਲੀ ਨੂੰ
ਖਾਣਾ ਖੁਆਉਣਾ), (iv) ਨਿਯਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ
(6+ ਸਾਲ – ਫੁੱਟਬਾਲ, ਲੁਕਣ-ਮਿਟੀ)।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਅਤੇ ਸਮਿਲਾਂਸਕੀ
(Smilansky) ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ
ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਖੇਡ ਬੋਧਾਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ
ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਵਿਕਾਸ
ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਮਰ
ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
5. ਰਵੱਈਏ,
ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਰੁਝਾਨ
ਦੇ ਵਧਦੇ ਸਟੀਰੀਓਟਾਈਪ (ਇਕਸਾਰ ਢਾਂਚੇ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਪੱਖਪਾਤ (Prejudice)
(ਅ) ਮਨੌਤ (Indoctrination)
(ੲ) ਲਿੰਗ ਤੀਬਰਤਾ
(Gender intensification)
(ਸ) ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਾ
(Role playing)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਲਿੰਗ
ਤੀਬਰਤਾ (Gender
intensification)
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਿੰਗ ਤੀਬਰਤਾ (gender intensification) ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ
ਵਧੇਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ
ਵੱਲ ਦਬਾਅ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੱਖਪਾਤ (prejudice) ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰਵੱਈਆ
ਹੈ; ਮਨੌਤ (indoctrination) ਅਣਆਲੋਚਨਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ; ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਾ
(role playing) ਇੱਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਦਾ
ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਰੁਝਾਨ
ਸਾਥੀਆਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ
ਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ
ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ
ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ
ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਦੇਣੇ
ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
6. ਲਿੰਗ
(Gender) ਇੱਕ
........ ਹੈ:
(ੳ) ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ (Social construct)
(ਅ) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬਣਤਰ
(Emotional construct)
(ੲ) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ
(Psychological construct)
(ਸ) ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ
(Physiological construct)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਸਮਾਜਿਕ
ਬਣਤਰ (Social construct)
ਵਿਆਖਿਆ: ਲਿੰਗ (gender) ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਵਿਵਹਾਰਾਂ
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ
ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਮਰਦਾਂ
ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ
ਢੁਕਵੇਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਜੈਵਿਕ ਲਿੰਗ (sex) ਸਰੀਰਕ (physiological) ਹੈ।
ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ (gender identity) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਲਿੰਗ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਿਆ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸੰਮਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ
ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ
ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ
ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
7. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਉਚਿਤ ਹੈ?
(ੳ) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ
ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ
(ਅ) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂ
ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ
(ੲ) ਸਿੱਖਣ ਬਿਹਤਰ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ
ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵੁਕ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ
(ਸ) ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ
ਜਦੋਂ ਭਾਵੁਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਭੁੱਲ
ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ
ਜਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ
ਸਕਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਧਿਆਨ, ਯਾਦ
ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਉਤਸੁਕਤਾ)
ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,
ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਕਾਰਾਤਮਕ
ਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾ) ਰੋਕ
ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ
ਭਾਵੁਕ ਹੋਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਹਤਰ
ਜਾਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ, ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰੁਝੇਵੇਂ (emotional engagement) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
8. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਾ (ਲਰਨਿੰਗ ਡਿਸਏਬਿਲਿਟੀ) ਦੀ ਕਿਸਮ ਨਹੀਂ
ਹੈ?
(ੳ) ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ (Dyscalculia)
(ਅ) ਅਫੇਸ਼ੀਆ (Aphasia)
(ੲ) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (Dyslexia)
(ਸ) ਡਿਸਪ੍ਰੈਕਸੀਆ (Dyspraxia)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਅਫੇਸ਼ੀਆ
(Aphasia)
ਵਿਆਖਿਆ: ਅਫੇਸ਼ੀਆ (aphasia) ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸੱਟ
ਲੱਗਣ (stroke, trauma) ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ
ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ
ਹੈ। ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ
(ਪੜ੍ਹਨ), ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ (ਗਣਿਤ), ਅਤੇ ਡਿਸਪ੍ਰੈਕਸੀਆ
(ਮੋਟਰ ਤਾਲਮੇਲ) ਨਿਊਰੋਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ (Specific Learning
Disabilities) ਹਨ ਜੋ ਬਚਪਨ
ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਛਾਣੀਆਂ
ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਫੇਸ਼ੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ
ਗਿਆ (acquired) ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ
ਕਿ SLD ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ (developmental) ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ (referral) ਲਈ
ਫਰਕ ਪਤਾ ਹੋਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
9. ਮਾਸਲੋ
ਦੇ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਪਦਕ੍ਰਮ (Maslow's hierarchy of needs) ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ?
(ੳ) ਬੋਧ (Cognition)
(ਅ) ਸਰੀਰਕ (Physiological)
(ੲ) ਸੁਰੱਖਿਆ (Safety)
(ਸ) ਅਪਣੱਤ (Belongingness)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਬੋਧ
(Cognition)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮਾਸਲੋ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ
ਪਦਕ੍ਰਮ (1943) ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੱਧਰ
ਹਨ: ਸਰੀਰਕ, ਸੁਰੱਖਿਆ,
ਪਿਆਰ/ਅਪਣੱਤ, ਸਤਿਕਾਰ (esteem), ਅਤੇ
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ (self-actualization)। ਬੋਧ
(cognition – ਜਾਣਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ
ਲੋੜ) ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ
ਇਹ ਮੂਲ ਸੂਚੀ
ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਲੋੜਾਂ
(ਭੁੱਖ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਪਣੱਤ) ਪੂਰੀਆਂ
ਹੋਣ, ਉਸ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ ਹੀ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸਿੱਖਣ (ਬੋਧ)
ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ
ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
10. ਸਿੱਖਣ
ਦਾ ‘ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਗਲਤੀ’ (trial and error) ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?
(ੳ) ਸਕਿਨਰ (Skinner)
(ਅ) ਪਾਵਲੋਵ (Pavlov)
(ੲ) ਥੋਰਨਡਾਈਕ (Thorndike)
(ਸ) ਬਾਂਡੂਰਾ (Bandura)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਥੋਰਨਡਾਈਕ
(Thorndike)
ਵਿਆਖਿਆ: ਐਡਵਰਡ ਥੋਰਨਡਾਈਕ ਨੇ
ਬਿੱਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਪਜ਼ਲ
ਬਾਕਸ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ
‘ਟਰਾਇਲ ਐਂਡ ਐਰਰ’ (ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼
ਅਤੇ ਗਲਤੀ) ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਣ ਗਲਤੀਆਂ
ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਫਲ
ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਕਿਨਰ ਨੇ ਕਰਮ-ਅਨੁਬੰਧਨ (operant conditioning) ਦਿੱਤਾ; ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਨੁਬੰਧਨ; ਬਾਂਡੂਰਾ ਨੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਥੋਰਨਡਾਈਕ ਦੇ ਤਿੰਨ
ਮੁੱਖ ਨਿਯਮ: ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ
ਨਿਯਮ (Law of Effect), ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਨਿਯਮ
(Law of Exercise), ਅਤੇ ਤਤਪਰਤਾ ਦਾ ਨਿਯਮ
(Law of Readiness)। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ
ਮੌਕਾ ਦੇ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
11. ਬੋਲੀ
ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ (speech and communication
disorders) ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸਿਫਾਰਸ਼
ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ?
(ੳ) ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣੋ
(ਅ) ਨਿਯਮਤ ਮੌਖਿਕ
ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ
(ੲ) ਜੇ ਸੁਨੇਹਾ
ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ
ਪੁੱਛੋ
(ਸ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ
ਕਰੋ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਉਹਨਾਂ
ਦੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ
ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ
ਮਦਦ ਕਰੋ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਾਕ
ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ
(finishing sentences) ਨਿਰਭਰਤਾ
(dependency) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਚਾਰ
ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ
ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ। ਸਿਫਾਰਸ਼
ਕੀਤੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ
ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਸੰਚਾਰ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ,
ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਪੁੱਛਣਾ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ
ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਸਿੱਧੀ ਸੁਧਾਈ ਤੋਂ ਬਚਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋੜ
ਪੈਣ ‘ਤੇ ਔਗਮੈਂਟੇਟਿਵ
ਸੰਚਾਰ (augmentative
communication) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
12. ਸਵੈ-ਰਿਪੋਰਟ ਮਾਪ (self-report measures) ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਗੀ (likeability) ਬਾਰੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਸਵੈ-ਮੁਲਾਂਕਣ (Self-assessment)
(ਅ) ਕੇਸ ਅਧਿਐਨ
(Case study)
(ੲ) ਮਨੋਮਿਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ
(Psychometric techniques)
(ਸ) ਸਮਾਜਮਿਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ
(Sociometric techniques)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਸਮਾਜਮਿਤੀ
ਤਕਨੀਕਾਂ (Sociometric
techniques)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਜਮਿਤੀ (sociometry – Moreno) ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ
ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ
ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ
ਪਸੰਦ/ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲਈ
ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੋਸ਼ਿਓਗ੍ਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਣਗੌਲੇ
ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਾਜਮਿਤੀ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਸੰਮਲਿਤ
ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ, ਅਤੇ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ
ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
13. ਇੱਕ
ਬੱਚੇ ਨੇ ਟੈਨਿਸ ਖੇਡਦੇ
ਸਮੇਂ ਖਰਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਬਹਾਨੇ ਬਣਾ
ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਕੋਰਟ
ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ’। ਇਹ
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(ੳ) ਤਰਕਸੰਗਤੀਕਰਨ (Rationalization)
(ਅ) ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ੇਦਨ
(Internal attribution)
(ੲ) ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ੇਦਨ
(External attribution)
(ਸ) ਉਤਕਰਸ਼ਣ (Sublimation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਬਾਹਰੀ
ਨਿਸ਼ੇਦਨ (External
attribution)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਹਰੀ ਨਿਸ਼ੇਦਨ (external attribution) ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ
ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਜਾਏ
ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ (ਕੋਰਟ, ਮੌਸਮ,
ਕਿਸਮਤ) ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕਸੰਗਤੀਕਰਨ (rationalization) ਇੱਕ ਰੱਖਿਆ ਕ੍ਰਿਆ
ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ
attribution ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।
ਉਤਕਰਸ਼ਣ (sublimation) ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਕ
ਚੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵੇਨਰ (Weiner) ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਦਨ
ਸਿਧਾਂਤ (attribution theory)
ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਅੰਦਰੂਨੀ, ਨਿਯੰਤਰਣਯੋਗ ਕਾਰਨਾਂ (ਕੋਸ਼ਿਸ਼) ਨੂੰ
ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਕੋਹਲਬਰਗ
ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ
'ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ' (ethics of care) ਕਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ?
(ੳ) ਗਿਲੀਗਨ (Gilligan)
(ਅ) ਰੋਜ਼ਰਸ (Rogers)
(ੲ) ਮਾਸਲੋ (Maslow)
(ਸ) ਨੇਲ ਨੌਡਿੰਗਜ਼
(Nel Noddings)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਗਿਲੀਗਨ
(Gilligan)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੈਰਲ ਗਿਲੀਗਨ (Carol Gilligan) ਨੇ ਕੋਹਲਬਰਗ
ਦੇ ਨਿਆਂ-ਅਧਾਰਿਤ
ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ
ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ
ਨੈਤਿਕਤਾ’ (ethics of care) ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ‘ਤੇ
ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਨੇਲ ਨੌਡਿੰਗਜ਼ (Nel Noddings) ਨੇ ਵੀ
ਇਸ ‘ਤੇ ਕੰਮ
ਕੀਤਾ, ਪਰ ਗਿਲੀਗਨ
ਮੁੱਖ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
(ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ) ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਗਿਲੀਗਨ ਦਾ ਕੰਮ
ਲਿੰਗ ਪੱਖਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
15. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ
ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਧਦੀ
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਅਰੁਚਿਕਰ (ਬੇਅਰਾਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਉਤੇਜਕ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
(ੳ) ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ (Conditioning)
(ਅ) ਸਜ਼ਾ (Punishment)
(ੲ) ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ
(Positive reinforcement)
(ਸ) ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ
(Negative reinforcement)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਨਕਾਰਾਤਮਕ
ਪੁਨਰਬਲਨ (Negative
reinforcement)
ਵਿਆਖਿਆ: ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ (negative reinforcement) ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਵਧਦਾ
ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ
ਇੱਕ ਅਰੁਚਿਕਰ (aversive) ਉਤੇਜਕ
ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਸੀਟ
ਬੈਲਟ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਬੀਪ
ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੰਦ
ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ)। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪੁਨਰਬਲਨ
(positive reinforcement) ਵਿੱਚ
ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਉਤੇਜਕ
ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਜ਼ਾ (punishment) ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ, ਨਕਾਰਾਤਮਕ
ਪੁਨਰਬਲਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ:
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਧੂ ਹੋਮਵਰਕ ਤੋਂ
ਬਚਣ ਲਈ ਸਮੇਂ
ਸਿਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਉਹ ਅਣਇੱਛਤ ਵਿਵਹਾਰ
ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਾ
ਕਰਨ।
16. ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਲੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ
ਕੁਸ਼ਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ
ਕੜੀ ਹੈ:
(ੳ) ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ (policy formulation)
(ਅ) ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (teacher training
programmes)
(ੲ) ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ
ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ (absence of related research)
(ਸ) ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ
ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ
(lack of parental support)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਅਧਿਆਪਕ
ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਵਿਆਖਿਆ: ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ
ਨੀਤੀਆਂ (RTE, RPWD) ਅਤੇ ਖੋਜ ਹੋਣ
ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਧਿਆਪਕ
ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਕਮੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ
ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲ
ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸੰਮਲਿਤ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੁਨਰ
ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NEP 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜਾਂ
ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ
‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ
ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ-ਸਰਵਿਸ
ਸਿਖਲਾਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ
ਸਹਿਯੋਗ, ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ
ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
17. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ
'ਤਬੁਲਾ ਰਾਸਾ' (tabula rasa – ਖ਼ਾਲੀ ਸਲੇਟ) ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ?
(ੳ) ਲੌਕ (Locke)
(ਅ) ਰੂਸੋ (Rousseau)
(ੲ) ਡਾਰਵਿਨ (Darwin)
(ਸ) ਸਟੈਨਲੀ ਹਾਲ
(Stanley Hall)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਲੌਕ
(Locke)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੌਹਨ ਲੌਕ (John Locke) ਨੇ
‘ਤਬੁਲਾ ਰਾਸਾ’ (tabula rasa – ਖ਼ਾਲੀ ਸਲੇਟ) ਦਾ
ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ
ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲੀ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ
ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੂਸੋ ਨੇ
ਜਨਮਜਾਤ ਚੰਗਿਆਈ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ; ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਵਿਕਾਸ;
ਹਾਲ ਨੇ ਬਾਲ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਕੀਤੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲੌਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਨੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (behaviorism) ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ
ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ (nature-nurture) ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ
ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
18. 'ਜੈਨੇਟਿਕ
ਐਪੀਸਟੀਮੌਲੌਜੀ'
(genetic epistemology – ਜੈਨੇਟਿਕ
ਗਿਆਨਮੀਮਾਂਸਾ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ
ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ?
(ੳ) ਬਰੂਨਰ (Bruner)
(ਅ) ਔਸੂਬੇਲ (Ausubel)
(ੲ) ਪਿਆਜ਼ੇ (Piaget)
(ਸ) ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਪਿਆਜ਼ੇ
(Piaget)
ਵਿਆਖਿਆ: ‘ਜੈਨੇਟਿਕ ਐਪੀਸਟੀਮੌਲੌਜੀ’ ਜੀਨ
ਪਿਆਜ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤਰ
ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ
ਦੇ ਮੂਲ (origins) ਦਾ
ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਜੈਨੇਟਿਕ’ ਇੱਥੇ ‘ਵਿਕਾਸ’ (developmental) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ
ਹੈ, ਨਾ ਕਿ
ਜੀਨਾਂ ਨੂੰ।
ਪਿਆਜ਼ੇ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜ਼ੇ ਦੇ ਕੰਮ
ਨੇ ਰਚਨਾਵਾਦ (constructivism) ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ
ਰੱਖੀ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ
ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪੈਸਿਵ ਤੌਰ
‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ
ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ।
19. ਪਿਆਜ਼ੇ
ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ:
(ੳ) ਧਾਰਨਾ (perception)
(ਅ) ਤਰਕ (reasoning)
(ੲ) ਜ਼ਬਾਨੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
(verbal facilities)
(ਸ) ਭਾਸ਼ਾ (language)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਭਾਸ਼ਾ
(language)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜ਼ੇ ਦਾ ਮੰਨਣਾ
ਸੀ ਕਿ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ; ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦ
ਹੈ, ਨਾ ਕਿ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕ। ਧਾਰਨਾ
(perception), ਤਰਕ
(reasoning), ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (verbal facilities) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੇ
ਉਲਟ, ਪਿਆਜ਼ੇ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨਹੀਂ
ਮੰਨਿਆ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਵਿਵਾਦ
ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਪਿਆਜ਼ੇ ਅਤੇ
ਵਿਗੋਤਸਕੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਭਾਸ਼ਾ
ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
20. ਪਿਆਜ਼ੇ
ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ
ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ
ਪਛਾਣੋ:
(ੳ) ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ, ਮੂਰਤ
ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਰਸਮੀ
ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ
(ਅ) ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ,
ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਮੂਰਤ
ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ
(ੲ) ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ,
ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਮੂਰਤ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ
(ਸ) ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ,
ਮੂਰਤ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ, ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਕਲਪਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ: ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ → ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ → ਮੂਰਤ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ → ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ। ਇਸ ਲਈ
(ੳ) ਵਿੱਚ ਮੂਰਤ
ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਦਾ
ਕ੍ਰਮ ਉਲਟਾ ਹੈ।
ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ
ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, (ੳ) ਨੂੰ
ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ। ਅਸੀਂ
ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ
ਕਰਾਂਗੇ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ (ਸੋਧਿਆ): ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਸਹੀ
ਨਹੀਂ; ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ: Sensorimotor → Preoperational → Concrete
Operational → Formal Operational
ਵਿਆਖਿਆ: ਪਿਆਜ਼ੇ ਦੇ ਪੜਾਅ:
(1) ਸੰਵੇਦਨ-ਪ੍ਰੇਰਕ (0-2), (2) ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ (2-7), (3) ਮੂਰਤ
ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ (7-11), (4) ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨਾਤਮਕ (12+)।
ਵਿਕਲਪ (ੳ) ਵਿੱਚ
(2) ਅਤੇ (3) ਉਲਟੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ
ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਯਾਦ
ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹਰ ਪੜਾਅ
ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ: ਵਸਤੂ-ਸਥਿਰਤਾ (sensorimotor), ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (preoperational), ਸੰਭਾਲ (concrete), ਅਮੂਰਤ
ਤਰਕ (formal)।
21. ਇੱਕ
ਬੱਚਾ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ
ਫੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,
ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ …………… ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ:
(ੳ) ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ
ਅਧਿਕਾਰ (Punishment and
obedience orientation)
(ਅ) "ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ" ਜਾਂ
"ਚੰਗੀ ਕੁੜੀ" ਨੈਤਿਕਤਾ (Good boy / Good girl
morality)
(ੲ) ਅਥਾਰਟੀ ਅਤੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ (Authority and social order
maintaining)
(ਸ) ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਅਤੇ
ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ (Individualism and
Exchange)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਸਜ਼ਾ
ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ
(Stage 1)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ
ਪੜਾਅ (preconventional
level) ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ‘ਤੇ
ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਬੱਚਾ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਗਲਤ
ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ
ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ
ਹੈ (ਫੜਿਆ ਜਾਣਾ)। ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ
ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ
ਬਾਹਰੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪੜਾਅ 2 (Individualism and
Exchange) “ਆਪਣਾ ਫਾਇਦਾ” ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਨੈਤਿਕ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ
ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਪੜਾਵਾਂ
ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
22. ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ
ਸਿੱਖਿਆ (Inclusive
education) ਹੈ:
(ੳ) ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ
(ਅ) ਵਿਭਿੰਨ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿਖਾਉਣ
ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ
ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ
ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ
ਹਨ
(ੲ) ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਹਾਇਤਾ
ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਨਾ
(ਸ) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਉਪਰੋਕਤ
ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਹਨ:
(ੳ) ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ
(physical inclusion), (ਅ) ਵਿਭਿੰਨ ਅਧਿਆਪਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
(pedagogical inclusion), ਅਤੇ
(ੲ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਹਾਇਤਾ
(support systems)। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: RTE ਐਕਟ 2009 ਅਤੇ RPWD ਐਕਟ
2016 ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ
ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ Universal Design for Learning
(UDL) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
23. ਆਟਿਜ਼ਮ
(autism) ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ:
(ੳ) ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ
(Lack of attention)
(ਅ) ਮਾੜੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਹੁਨਰ (Poor language skills)
(ੲ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਾਜਿਕ
ਬੋਧ (Impaired social
cognition)
(ਸ) ਮਾੜੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ
(Poor eating habits)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਕਮਜ਼ੋਰ
ਸਮਾਜਿਕ ਬੋਧ (Impaired social cognition)
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਟਿਜ਼ਮ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ
(ASD) ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ
ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ,
ਸਮਾਜਿਕ ਬੋਧ (theory of mind) ਦੀ ਕਮੀ,
ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ
ADHD ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੈ;
ਭਾਸ਼ਾ ਹੁਨਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ;
ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ
ਆਦਤਾਂ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ASD ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮਝਣ,
ਅੱਖਾਂ ਮਿਲਾਉਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ
ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ
ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ
ਵਾਤਾਵਰਨ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
24. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਝ ਜੌਹਨ
ਲੌਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ
ਅਧਾਰਤ ਸੀ?
(ੳ) ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Psychoanalysis)
(ਅ) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ (Behaviourism)
(ੲ) ਮਾਨਵਵਾਦ (Humanism)
(ਸ) ਬੋਧਵਾਦ (Cognitivism)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ
(Behaviourism)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੌਹਨ ਲੌਕ ਦੇ
‘ਤਬੁਲਾ ਰਾਸਾ’ (tabula rasa) ਨੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ,
ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ
ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣਕ
ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਟਸਨ ਅਤੇ ਸਕਿਨਰ ਲੌਕ
ਦੇ ਅਨੁਭਵਵਾਦ (empiricism) ਤੋਂ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (Freud) ਅਚੇਤਨ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ; ਮਾਨਵਵਾਦ (Rogers, Maslow) ਸਵੈ-ਸਾਕਾਰਤਾ
‘ਤੇ; ਬੋਧਵਾਦ (Piaget) ਮਾਨਸਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ‘ਤੇ।
25. IEP ਦਾ
ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੈ:
(ੳ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਸਿੱਖਿਅਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ (Individually Educated
Pupil)
(ਅ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਿੱਖਿਆ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (Individualized
Education Program)
(ੲ) ਅੰਤਰਿਮ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਯੋਜਨਾ (Interim Evaluation
Plan)
(ਸ) ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖਿਆ
ਪ੍ਰਸਤਾਵ (Independent
Education Proposal)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਵਿਆਖਿਆ: IEP
(Individualized Education Program) ਇੱਕ
ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜੋ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ IDEA (Individuals with
Disabilities Education Act) ਅਧੀਨ
ਹਰ ਅਪੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ। ਭਾਰਤ
ਵਿੱਚ RPWD ਐਕਟ 2016 ਅਧੀਨ ਵੀ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: IEP ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਟੀਚੇ,
ਸਹੂਲਤਾਂ (accommodations), ਸੋਧਾਂ (modifications), ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਟੀਮ (ਮਾਪੇ,
ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ)
ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ
ਹੈ।
26. ਵਿਵਹਾਰ,
ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਬਾਰੇ ਮਾਡਲ, ਜੋ ਬਾਂਡੂਰਾ ਨੇ
ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(ੳ) ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਮਾਡਲ (Ecological Model)
(ਅ) ਕਨਗਰੂਐਂਸ ਮਾਡਲ
(Congruence Model)
(ੲ) ਸਰਕੂਲਰ ਮਾਡਲ
(Circular Model)
(ਸ) ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ ਡੇਟਰਮਿਨਿਜ਼ਮ
ਮਾਡਲ (Reciprocal
Determinism Model)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਸ) ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ
ਡੇਟਰਮਿਨਿਜ਼ਮ ਮਾਡਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਂਡੂਰਾ ਦਾ ‘ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ
ਡੇਟਰਮਿਨਿਜ਼ਮ’ (ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਣਾਇਕਤਾ) ਮਾਡਲ
ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਵਹਾਰ (behavior), ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਕ (person – ਸੋਚ,
ਵਿਸ਼ਵਾਸ), ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ (environment) ਆਪਸ
ਵਿੱਚ ਦੋ-ਪੱਖੀ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਮਾਡਲ ਬ੍ਰੋਨਫੈਨਬ੍ਰੇਨਰ ਦਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਇਸ ਮਾਡਲ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ
ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ
ਵਿਵਹਾਰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਉਸਦੇ
ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ (ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ) ਜਾਂ
ਵਾਤਾਵਰਣ (ਕਲਾਸਰੂਮ ਢਾਂਚਾ) ਵਿੱਚ
ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
27. ਲਿਟਲ
ਐਲਬਰਟ 'ਤੇ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਰਾਹੀਂ
ਸਿੱਖਣ ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?
(ੳ) ਪਾਵਲੋਵ (Pavlov)
(ਅ) ਸਕਿਨਰ (Skinner)
(ੲ) ਵਾਟਸਨ (Watson)
(ਸ) ਥੋਰਨਡਾਈਕ (Thorndike)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੲ) ਵਾਟਸਨ
(Watson)
ਵਿਆਖਿਆ: ਜੌਹਨ ਬੀ. ਵਾਟਸਨ
(John B. Watson) ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਲੀ ਰੇਨਰ (Rosalie Rayner) ਨੇ
ਲਿਟਲ ਐਲਬਰਟ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ
ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ
ਚਿੱਟੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼
ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ
ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ
ਗਿਆ। ਇਸ
ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
ਰਾਹੀਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਇਆ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਸ ਅਧਿਐਨ
ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਨੈਤਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸਨੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ
ਅਤੇ ਥੈਰੇਪੀ (ਜਿਵੇਂ
ਫੋਬੀਆ ਦਾ ਇਲਾਜ)
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਝ
ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ
ਡਰ (ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ
ਚਿੰਤਾ) ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
28. ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (primary mental
abilities) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ?
(ੳ) ਥਰਸਟੋਨ (Thurstone)
(ਅ) ਸਪੀਅਰਮੈਨ (Spearman)
(ੲ) ਗਾਰਡਨਰ (Gardner)
(ਸ) ਗਿਲਫੋਰਡ (Guilford)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ੳ) ਥਰਸਟੋਨ
(Thurstone)
ਵਿਆਖਿਆ: ਲੁਈਸ ਥਰਸਟੋਨ (Louis Thurstone) ਨੇ 7 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ (Primary Mental
Abilities – PMA) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ: verbal comprehension, word fluency, number
facility, spatial visualization, associative memory, perceptual speed,
reasoning। ਉਸਨੇ Spearman ਦੇ ‘g’ factor ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਗਾਰਡਨਰ (Multiple Intelligences) ਅਤੇ ਗਿਲਫੋਰਡ (Structure of Intellect) ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
29. ਸਮਾਜਿਕ
ਰਚਨਾਵਾਦ (social
constructivism) ਅਨੁਸਾਰ,
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ:
(ੳ) ਜੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ
ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
(ਅ) ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ
'ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ
(ੲ) ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ
ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ
ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦਾ
(ਸ) ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ
ਸਾਂਝੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਜ਼ਰੂਰੀ
ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ
ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ
ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਜਿਕ ਰਚਨਾਵਾਦ (Vygotsky) ਦੇ
ਅਨੁਸਾਰ, ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਸੰਦਾਂ (ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿਖਤ, ਸੰਖਿਆ)
ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮੱਧਸਥੀ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। ਇਹ
ਪਿਆਜ਼ੇ ਦੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ
ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ,
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ
(culturally relevant) ਅਧਿਆਪਨ,
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
30. ਹੇਠ
ਲਿਖੀਆਂ ਉਮਰ-ਮਿਆਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵਧੀ ਹੋਈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ
ਹਨ?
(ੳ) ਸ਼ੈਸ਼ਵ (Infancy)
(ਅ) ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ (Adolescence)
(ੲ) ਮੱਧ ਬਚਪਨ
(Middle childhood)
(ਸ) ਬਾਲਗਤਾ (Adulthood)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (ਅ) ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ
(Adolescence)
ਵਿਆਖਿਆ: ਕਿਸ਼ੋਰਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
(puberty), ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
(ਖਾਸ ਕਰਕੇ limbic system), ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ
ਸੰਕਟ (Erikson) ਕਾਰਨ ਵਧੀ ਹੋਈ
ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੀਬਰਤਾ, ਮੂਡ ਸਵਿੰਗ,
ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ
(ਜਿਵੇਂ ਤਣਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬ)
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੈਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੱਧ ਬਚਪਨ
ਅਤੇ ਬਾਲਗਤਾ ਵਿੱਚ
ਬਿਹਤਰ ਨਿਯਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ
ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਹਾਇਕ ਮਾਹੌਲ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ (SEL) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
CDP Paper - 1 2013 (PSTET) – Punjabi
1. ਅਮਨ
ਅਤੇ ਚਮਨ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ
ਅਮਨ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ
ਮੁੰਡੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਸੰਬੰਧਤ
ਹਮਲਾਵਰਤਾ (Relational
aggression)
(2) ਪ੍ਰੱਤੱਖ ਹਮਲਾਵਰਤਾ (Overt aggression)
(3) ਗੁਪਤ ਵਿਹਾਰ (Covert behavior)
(4) ਆਚਰਣ ਵਿਕਾਰ (Conduct disorder)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਪ੍ਰੱਤੱਖ ਹਮਲਾਵਰਤਾ (Overt aggression)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੱਤੱਖ ਹਮਲਾਵਰਤਾ (overt aggression) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ
ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਕ
ਜਾਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਕੰਮ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ
ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ
ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ
ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ
ਮਾਰਨਾ, ਧੱਕਾ ਦੇਣਾ, ਚੀਕਣਾ। ਇੱਥੇ ਮੁੰਡੇ
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ
ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ,
ਇਸ ਲਈ ਇਹ
overt aggression ਹੈ। Relational aggression (ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ,
ਜਿਵੇਂ ਗੱਪਾਂ ਮਾਰਨਾ) ਅਤੇ
covert behavior (ਲੁਕਵਾਂ ਵਿਵਹਾਰ) ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ overt aggression ਨੂੰ
ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਟਕਰਾਅ
ਹੱਲ (conflict resolution), ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਡਲਿੰਗ, ਅਤੇ
ਬਹਾਲੀ ਅਭਿਆਸ (restorative practices) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਲਈ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ
ਸਕਦੀ ਹੈ।
2. ਭਾਸ਼ਾ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚੌਮਸਕੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ:
(1) ਭਾਸ਼ਾ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਾਜ਼ੁਕ
ਸਮਾਂ (Critical period)
(2) ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯੰਤਰ (Language Acquisition Device – LAD)
(3) ਸਾਰਵਤਰਿਕ ਵਿਆਕਰਨ (Universal grammar)
(4) ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਨਕਲ
(Language association and imitation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਗਤ ਅਤੇ
ਨਕਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਚੌਮਸਕੀ (Chomsky) ਦਾ ਨੈਟਿਵਿਸਟ
ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਬੱਚੇ LAD ਅਤੇ universal grammar ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ
ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਗਤ
(association) ਅਤੇ ਨਕਲ (imitation) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ (Skinner) ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ
ਹਨ, ਚੌਮਸਕੀ ਦੇ
ਨਹੀਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਚੌਮਸਕੀ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ
ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਕਲ
ਦੁਆਰਾ ਬੱਚੇ ਕਦੇ ਨਾ
ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਵਾਕ ਨਹੀਂ
ਬਣਾ ਸਕਦੇ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ
ਭਰਪੂਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਕਰਨ
ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਯੋਗਤਾ
ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3. ਪਿਆਜੇ
ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਾ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਸ ਪੜਾਅ
ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ
ਵਸਤੂ ਸਥਿਰਤਾ (object permanence) ਦਰਸਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ:
(1) ਇੰਦਰੀਆ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਪੜਾਅ (Sensorimotor)
(2) ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (Preoperational)
(3) ਮੂਰਤ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (Concrete operational)
(4) ਰਸਮੀ ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ (Formal operational)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਇੰਦਰੀਆ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਪੜਾਅ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਸਤੂ ਸਥਿਰਤਾ (object permanence) – ਇਹ ਸਮਝ
ਕਿ ਵਸਤੂ ਨਜ਼ਰ
ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋਣ
'ਤੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ
ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ – ਇੰਦਰੀਆ-ਪ੍ਰੇਰਕ
ਪੜਾਅ (0-2 ਸਾਲ) ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ
8-12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ
ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾਤਮਕ ਸੋਚ (representational thought) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ ਨੇ ਇਸ
ਨੂੰ "ਪੀਕ-ਏ-ਬੂ"
ਖੇਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।
ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਵਸਤੂਆਂ
ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ
ਅਤੇ ਲੱਭਣ ਲਈ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
4. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ
ਨੇ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ:
(1) ਉਤੇਜਨਾ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਣ
ਦੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ
ਵਜੋਂ
(2) ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਵ-ਨਿਰਧਾਰਤ
(3) ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ
ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ (mutations) ਦੇ ਅਧੀਨ
(4) ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ
ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ
ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ
ਹਨ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (sociocultural) ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ
ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੇ stimulus-response (ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ) ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ
ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding, private speech। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ,
ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5. ਬੱਚੇ
ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਵਿਕਾਸ ਪੱਧਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਅਨੁਕੂਲ
ਵਿਕਾਸ (Optimal development)
ਦਾ ਖੇਤਰ
(2) ਸਮੀਪ ਵਿਕਾਸ (Proximal development) ਦਾ ਖੇਤਰ
(3) ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ (Cognitive development) ਦਾ ਖੇਤਰ
(4) ਮਾਮੂਲੀ ਵਿਕਾਸ (Trivial development) ਦਾ ਖੇਤਰ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਮੀਪ ਵਿਕਾਸ (Proximal development) ਦਾ ਖੇਤਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ZPD
(Zone of Proximal Development) ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ
ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਕਲਪ
ਹੈ। ਇਹ
ਉਹ ਅੰਤਰ ਹੈ
ਜੋ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲੇ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
(actual level) ਅਤੇ ਜੋ ਉਹ
ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ (potential level) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਣ ZPD ਦੇ ਅੰਦਰ
ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ZPD ਦਾ ਪਤਾ
ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ
ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ
ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਲੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ
ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਕੈਫੋਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ
ਮਾਡਲਿੰਗ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ
ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
6. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਤਿਆਰ
ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦੀ
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ:
(1) ਉਸਦੇ
ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਮੂਹ
ਇਕਸਾਰ (homogenous) ਹੋਵੇ
(2) ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ
ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ
(3) ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ
ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੇ
(4) ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਯੋਗਤਾ
ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ
ਹੋਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਮੈਂਬਰ
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ
ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੋਵੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਣ (cooperative learning) ਲਈ "ਸਕਾਰਾਤਮਕ
ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ" (positive
interdependence) ਅਤੇ "ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਵਾਬਦੇਹੀ" (individual accountability) ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ
ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਉਹ
ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੈ। ਇਕਸਾਰ ਸਮੂਹ
(homogeneous) ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਘੱਟ
ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਨਾ ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ
ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ
ਰਣਨੀਤੀਆਂ: Jigsaw,
Think-Pair-Share, STAD।
ਅਧਿਆਪਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸੌਂਪ ਸਕਦੇ
ਹਨ, ਸਮੂਹ ਟੀਚੇ
ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ
ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
7. ਵਿਹਾਰਵਾਦੀਆਂ
(behaviourists) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ:
(1) ਇੱਕ
"ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ" ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(2) ਜਨਮਜਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯੰਤਰ
(LAD) ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ
(3) ਨਕਲ (imitation) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(4) ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ (predispositions) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ
ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਨਕਲ (imitation) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਹਾਰਵਾਦੀ (Skinner) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ
ਬੱਚੇ ਨਕਲ (imitation) ਅਤੇ ਪੁਨਰਬਲਨ (reinforcement) ਰਾਹੀਂ ਭਾਸ਼ਾ
ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
ਸਹੀ ਉਚਾਰਨਾਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਗਲਤਾਂ
ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ ਅਤੇ LAD ਚੌਮਸਕੀ
(nativist) ਦੇ ਹਨ; ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ
interactionist ਦੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਚੌਮਸਕੀ ਨੇ ਇਸ
ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਕਲ
ਨਵੇਂ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ
ਕਰ ਸਕਦੀ।
ਅਧਿਆਪਕ ਨਕਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ
ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੀ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
8. ਰਚਨਾਵਾਦ
(constructivism) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ:
(1) ਬੱਚੇ
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ (prior knowledge) ਲੈ ਕੇ
ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ
(2) ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਲੀ ਸਲੇਟ
(tabula rasa) ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(3) ਬੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ
ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨ ਵਿਕਸਿਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ
(4) ਬੱਚੇ ਅਧਿਆਪਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ
ਲਾਭ ਲੈਣ ਦੇ
ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਬੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ
ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨ
ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਚਨਾਵਾਦ (Piaget, Vygotsky) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,
ਗਿਆਨ ਪੈਸਿਵ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ,
ਸਗੋਂ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ
ਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ
ਉਸਾਰਿਆ (constructed) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਖ਼ਾਲੀ ਸਲੇਟ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ
ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ
ਲੈ ਕੇ ਜਨਮ
ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਰਚਨਾਵਾਦੀ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਹੱਥੀਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਖੋਜ,
ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਸਹੂਲਤਕਾਰ (facilitator) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ
ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ
ਇਕਲੌਤਾ ਸਰੋਤ।
9. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਖਾਸ ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (specific learning
disability) ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ (Mental retardation)
(2) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (Dyslexia)
(3) ਏ.ਡੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. (ADHD)
(4) ਆਟਿਸਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਡਿਸਆਰਡਰ (ASD)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (Specific Learning
Disability) ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ,
ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ (intellectual disability) ਆਮ ਬੋਧਾਤਮਕ
ਕਮੀ ਹੈ; ADHD ਧਿਆਨ
ਅਤੇ ਹਾਈਪਰਐਕਟੀਵਿਟੀ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ; ASD ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਚਾਰ ਵਿਕਾਰ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਹੋਰ SLDs: ਡਿਸਕੈਲਕੂਲੀਆ (ਗਣਿਤ),
ਡਿਸਗ੍ਰਾਫੀਆ (ਲਿਖਾਈ)। SLD ਵਿੱਚ
ਬੁੱਧੀ ਔਸਤ ਜਾਂ ਉੱਪਰ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੰਵੇਦੀ ਦਖਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
10. ਸੂਚਨਾ
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਿਧਾਂਤ (Information Processing
Theory) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਹਰੀ ਸੂਚਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ
ਵਧਦੀ ਹੈ:
(1) ਲੰਬੇ
ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ
ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ ਵੱਲ
(2) ਸੰਵੇਦੀ ਮੈਮੋਰੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ
ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਵੱਲ
(3) ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਤੋਂ ਸੰਵੇਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਵੱਲ
(4) ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਤੋਂ ਸੰਵੇਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਵੱਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸੰਵੇਦੀ ਮੈਮੋਰੀ ਤੋਂ
ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਵੱਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਐਟਕਿੰਸਨ-ਸ਼ਿਫ੍ਰਿਨ (Atkinson-Shiffrin) ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ,
ਬਾਹਰੀ ਸੂਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਵੇਦੀ
ਮੈਮੋਰੀ (sensory memory) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ,
ਫਿਰ ਧਿਆਨ (attention) ਦੁਆਰਾ
ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
(short-term/working memory) ਵਿੱਚ
ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ
ਪੁਨਰਬਲਨ (rehearsal) ਦੁਆਰਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ
ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ (long-term memory) ਵਿੱਚ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ
ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਨਵੀਨਤਾ,
ਗਤੀ, ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,
ਅਤੇ ਯਾਦ ਨੂੰ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਹਰਾਓ
ਅਤੇ elaboration ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
11. ਵਿਕਾਸਾਤਮਕ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ
(Developmental psychologists) ਮੰਨਦੇ
ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ
ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ:
(1) ਕ੍ਰਮਬੱਧ
ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ (sequentially)
(2) ਅਣਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ (unpredictably)
(3) ਘੱਟ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ
ਨਾਲ
(4) ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ (quantitatively)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮਬੱਧ (orderly) ਅਤੇ
ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨਿਤ (predictable) ਪੈਟਰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ,
ਪ੍ਰੌਕਸੀਮੋਡਿਸਟਲ, ਪਿਆਜ਼ੇ ਦੇ ਪੜਾਅ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ (individual
variations) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਮ
ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ (universal) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ
ਅਣਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਾਤਮਕ
ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੁਣਾਤਮਕ (qualitative) ਵੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਉਮਰ-ਅਨੁਕੂਲ
ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ
ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ
ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦਰਾਂ
(individual rates) ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
12. ਇੱਕ
ਅਧਿਆਪਕ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ
(problem-solving) ਨੂੰ
ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ:
(1) ਖੁੱਲ੍ਹੀ
ਖੇਡ ਲਈ ਸਮਾਂ
ਦੇ ਕੇ
(2) ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ
ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ (perfection) ਦੀ
ਉਮੀਦ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੀਜ਼ਾਂ
ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ
(4) ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ
(open ended material) ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਕੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ (perfection) ਦੀ
ਉਮੀਦ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੀਜ਼ਾਂ
ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼
ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਪੂਰਨਤਾ (perfection) ਦੀ ਉਮੀਦ
ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਡਰ
ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋਖਮ
ਲੈਣਾ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ
ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਨੂੰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ
ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਖੇਡ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੌਕੇ,
ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰੇ
ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਖੋਜ ਅਤੇ
ਮਜ਼ੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ "ਵਿਕਾਸ
ਮਾਨਸਿਕਤਾ" (growth
mindset) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ, ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕੇ
ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ,
ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (process) ਨੂੰ
ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਦਰ
ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13. ਇੱਕ
ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸਮੂਹ ਸੰਬੰਧ ਲਈ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
(1) ਸਮੂਹ
ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ
ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ
ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲਣ
ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੇ
(2) ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਾਹੌਲ
ਅਤੇ ਨੇਕ ਸੰਬੰਧ
ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ
(3) ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ
ਕਰੇ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸੰਬੰਧਾਂ
ਲਈ ਤਿੰਨੋਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ: ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੰਚਾਰ,
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ
ਟਕਰਾਅ ਹੱਲ।
ਅਧਿਆਪਕ ਕਲਾਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਸਹਿਯੋਗੀ
ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਸਿੱਖਿਆ (SEL) ਰਾਹੀਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਾਥੀ ਸੰਬੰਧ
ਬੁਲਿੰਗ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਕਾਦਮਿਕ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ
ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ (belongingness) ਨੂੰ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ
ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ
ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ
ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਯੋਗਦਾਨਾਂ
ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ:
(1) ਨਾਜ਼ੁਕ
ਸਮਾਂ (Critical period)
(2) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ ਵਿਵਾਦ (Nature-nurture controversy)
(3) ਪੜਾਅ ਵਿਵਾਦ (Stage controversy)
(4) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ
(Behaviourism)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ ਵਿਵਾਦ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ ਵਿਵਾਦ
(nature vs. nurture) ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ
ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਰਾਸਤ (nature) ਅਤੇ
ਵਾਤਾਵਰਣ (nurture) ਦਾ ਕਿੰਨਾ
ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ (critical period) ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਨਾ
ਹੈ; ਪੜਾਅ ਵਿਵਾਦ
(stage controversy) ਨਿਰੰਤਰਤਾ
(continuity) ਬਨਾਮ ਪੜਾਵਾਂ (stages) ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਆਧੁਨਿਕ ਸਹਿਮਤੀ ਇਹ
ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ
ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦੋਵੇਂ
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ
ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਵਾਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ
ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ
ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
15. ਬਹੁ-ਬੁੱਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
(1) ਭਾਸ਼ਾਈ
ਬੁੱਧੀ (Linguistic)
(2) ਸਥਾਨਿਕ ਬੁੱਧੀ (Spatial)
(3) ਤਰਕ-ਗਣਿਤਿਕ ਬੁੱਧੀ (Logical-mathematical)
(4) ਕੁਦਰਤੀ ਬੁੱਧੀ (Naturalistic)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਕੁਦਰਤੀ ਬੁੱਧੀ (Naturalistic intelligence)
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਾਰਡਨਰ (Gardner) ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ
(naturalistic) ਬੁੱਧੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰਨਾਂ
(ਜਾਨਵਰ, ਪੌਦੇ, ਖਣਿਜ) ਨੂੰ
ਪਛਾਣਨ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ
ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ
(linguistic) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਸਥਾਨਿਕ (spatial) ਥਾਂ/ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਤਰਕ-ਗਣਿਤਿਕ (logical-mathematical) ਸੰਖਿਆਵਾਂ/ਤਰਕ ਨਾਲ
ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੁਦਰਤੀ ਬੁੱਧੀ ਜੀਵ
ਵਿਗਿਆਨ, ਪਾਰਿਸਥਿਤੀ (ecology), ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਕੁਦਰਤੀ ਸੈਰ, ਵਰਗੀਕਰਨ
ਖੇਡਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਬੁੱਧੀ
ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
16. ਕੰਪਿਊਟਰ
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ
ਇੱਕ ਸਹਿਪਾਠੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਕਿੰਨਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਧੂ ਕੰਮ
ਆਪ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ
ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ:
(1) ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਵਿਵਹਾਰ (Imitated behavior)
(2) ਪੁਨਰਬਲਨ (Reinforcement)
(3) ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
(4) ਆਕਾਰ ਦੇਣਾ (Shaping)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਵਿਵਹਾਰ
(Imitated behavior)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਹ ਬਾਂਡੂਰਾ
(Bandura) ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਸਿੱਖਣ (observational learning) ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ
ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ
ਸਹਿਪਾਠੀ (model) ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ
ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਰਬਲਨ (reinforcement) ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ
ਇਨਾਮ ਹੋਵੇਗਾ; ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾ-ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਜੋੜੀ;
ਸ਼ੇਪਿੰਗ (shaping) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਨੁਮਾਨਾਂ
ਦਾ ਪੁਨਰਬਲਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਵਹਾਰ
ਦਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾ
ਕੇ, ਰੋਲ ਮਾਡਲ
ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸਹਿਪਾਠੀ
ਨਕਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਕੇ ਨਿਰੀਖਣ ਸਿੱਖਣ ਦੀ
ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
17. ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ
ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ
ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?
(1) ਬੱਚੇ
ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ
ਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ
ਅਤੇ ਮੋਟਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ
(2) ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ
ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (egocentric) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਦੂਜੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ
ਸਕਦਾ
(3) ਬੱਚਾ ਇੰਡਕਟਿਵ ਤਰਕ (inductive logic) ਵਰਤਣ
ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ
(4) ਬੱਚਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ
ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ
ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵੇਲੇ ਅਮੂਰਤ
ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ
ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (egocentric) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਦੂਜੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾ
ਸਕਦਾ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ
(2-7 ਸਾਲ) ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ:
ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentrism), ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ (centration), ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ
(conservation) ਦੀ ਘਾਟ।
(1) ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ ਪੜਾਅ ਦੀ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ; (3) ਅਤੇ (4) ਕ੍ਰਮਵਾਰ
ਮੂਰਤ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਰਸਮੀ
ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ
ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ-ਨਿਭਾਉਣ
(role-play), ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ,
ਅਤੇ ਠੋਸ ਉਦਾਹਰਣਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
18. ਇੱਕ
ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਕਲੇਟ
ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਂ
ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚਾ
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਕੋਹਲਬਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੱਚਾ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਸ ਪੜਾਅ
'ਤੇ ਹੈ?
(1) ਪ੍ਰੀ-ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ (Preconventional level)
(2) ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ (Conventional level)
(3) ਪੋਸਟ-ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ (Postconventional level)
(4) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਪ੍ਰੀ-ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੀ-ਕਨਵੈਂਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ
(ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ)
ਵਿੱਚ, ਬੱਚਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ
ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ
ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾ
ਹੈ। ਇੱਥੇ
ਬੱਚਾ ਇਹ ਸੋਚੇਗਾ
ਕਿ ਮਾਂ ਨੇ
ਚਾਕਲੇਟ ਡਿੱਗਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਇਸ
ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ
ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਡਿੱਗਣ
ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਜਾਂ
ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ
ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਤੀਜੇ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕੋਹਲਬਰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ
ਪੜਾਅ ਨੂੰ "ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ
ਆਗਿਆਕਾਰੀ" (punishment
and obedience orientation) ਕਹਿੰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ
ਨੈਤਿਕ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ
ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ
ਪੱਧਰਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ
ਸਕਦੇ ਹਨ।
19. ਹੇਠ
ਲਿਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ (behaviourist) ਨਹੀਂ ਹੈ?
(1) ਥੋਰਨਡਾਈਕ
(2) ਟੋਲਮੈਨ
(3) ਸਕਿਨਰ
(4) ਫਰਾਇਡ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਫਰਾਇਡ (Freud)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ (Freud) ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
(psychoanalysis) ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਜੋ
ਅਚੇਤਨ ਮਨ, ਡਰਾਈਵਾਂ, ਅਤੇ
ਮਨੋ-ਜਿਨਸੀ ਪੜਾਵਾਂ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਥੋਰਨਡਾਈਕ, ਟੋਲਮੈਨ
(ਨਵ-ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ), ਅਤੇ
ਸਕਿਨਰ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ (behaviourist) ਸਨ, ਜੋ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ
ਵਿਵਹਾਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਸਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਿਵਹਾਰਵਾਦ ਬਾਹਰੀ ਉਤੇਜਨਾਵਾਂ
ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ 'ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ
ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ
ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵਿਵਹਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ
ਲਈ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ
ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।
20. ਸਮੱਸਿਆ
ਹੱਲ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਪਹੁੰਚ
ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ?
(1) ਬੋਧਾਤਮਕ
ਪਹੁੰਚ
(2) ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ
(3) ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ
(4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਕਰਕੇ
ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਾਰੇ
ਪਹੁੰਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ:
ਬੋਧਾਤਮਕ (strategies, mental
processes), ਮਾਨਵਵਾਦੀ
(self-efficacy, motivation, creativity), ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ
(reinforcement of successful steps, shaping)।
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ
ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਬੋਧਾਤਮਕ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
(means-end analysis) ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ (humanistic) ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ (persistence) ਨੂੰ
ਪੁਨਰਬਲਿਤ (behavioristic) ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
21. ਰਚਨਾਤਮਕ
ਮੁਲਾਂਕਣ (formative
assessment) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ:
(1) ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
(2) ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਬਾਰੇ
ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ
ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ
ਹੈ
(3) ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ
ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ
ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
(4) ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ
ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (formative assessment) ਦਾ ਮੁੱਖ
ਉਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ
ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ,
ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ ਫੀਡਬੈਕ (diagnostic feedback) ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ (2) ਅਤੇ (3) ਵੀ ਵਧੀਆ
ਅਭਿਆਸ ਹਨ, ਪਰ (1) ਸਭ
ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਹੈ। (4) ਜੋਗ
ਸੰਖੇਪ (summative) ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ
ਸਾਧਨ: exit tickets,
observations, quizzes with feedback, peer assessment। ਇਹ
ਘੱਟ-ਦਾਅ (low-stakes) ਅਤੇ
ਤੁਰੰਤ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
22. ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਅੰਤਰਾਂ (individual
differences) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ:
(1) ਕੈਰਲ
(Carell)
(2) ਵੁੰਡਟ (Wundt)
(3) ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਗੈਲਟਨ (Francis Galton)
(4) ਬਿਨੇ (Binet)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਗੈਲਟਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਗੈਲਟਨ (Francis Galton) ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਅੰਤਰਾਂ (individual
differences) ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ
ਰੱਖੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧੀ,
ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ
ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਉਸਨੇ
ਸੰਬੰਧ (correlation) ਅਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਅਧਿਐਨਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਵੁੰਡਟ (Wundt) ਨੇ
ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਕੀਤੀ; ਬਿਨੇ (Binet) ਨੇ ਬੁੱਧੀ
ਟੈਸਟ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ,
ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ
ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ
ਅਧਿਆਪਨ (differentiated
instruction) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
23. ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ
ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਮੈਮੋਰੀ (primary and secondary
memory) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ?
(1) ਵੌਟ ਅਤੇ ਨੌਰਮੈਨ (Waugh and Norman)
(2) ਸਟਰਨਬਰਗ (Sternberg)
(3) ਐਟਕਿੰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਫ੍ਰਿਨ (Atkinson and Shiffrin)
(4) ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ (Vygotsky)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵੌਟ ਅਤੇ ਨੌਰਮੈਨ
(Waugh and Norman)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵੌਟ ਅਤੇ ਨੌਰਮੈਨ
(1965) ਨੇ "ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮੈਮੋਰੀ" (short-term) ਅਤੇ "ਸੈਕੰਡਰੀ
ਮੈਮੋਰੀ" (long-term) ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਕੀਤਾ। ਐਟਕਿੰਸ ਅਤੇ
ਸ਼ਿਫ੍ਰਿਨ (1968) ਨੇ ਇਸਨੂੰ
ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਮਲਟੀ-ਸਟੋਰ
ਮਾਡਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ "ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ/ਸੈਕੰਡਰੀ" ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੌਟ ਅਤੇ
ਨੌਰਮੈਨ ਦੀ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮੈਮੋਰੀ ਸੀਮਤ
ਸਮਰੱਥਾ (7±2 ਚੰਕ) ਅਤੇ ਮਿਆਦ
(20-30 ਸਕਿੰਟ) ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ;
ਸੈਕੰਡਰੀ ਮੈਮੋਰੀ ਅਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ
ਦੁਹਰਾਓ (rehearsal) ਅਤੇ elaboration ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ
ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੈਮੋਰੀ
ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
24. ਬੱਚਾ
ਇਸ ਦਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ:
(1) ਵਾਤਾਵਰਣ
(Environment)
(2) ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ (Nurture)
(3) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਦੀ
ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ (Interaction of nature and
nurture)
(4) ਜੈਨੇਟਿਕਸ (Genetics)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਲਣ
ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਰਾਸਤ (nature) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਾਰਕਾਂ
(nurture) ਦੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ
ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ
ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਕ ਨਤੀਜਾ ਨਿਰਧਾਰਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
(1), (2), (4) ਇਕ-ਪਾਸੜ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਬੱਚਾ ਲੰਬਾਈ
ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾ
(potential) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ
ਮਾੜੀ ਪੋਸ਼ਣ (environment) ਉਸ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ
ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ
ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
25. ਐਨੀਮਿਜ਼ਮ
(ਜੀਵਾਤਮਵਾਦ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ:
(1) ਜਾਨਵਰਾਂ
ਵਰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ
(2) ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ
(3) ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਕਿ
ਬੇਜਾਨ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ
ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ
(4) ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ
ਕਰਨਾ ਕਿ ਬੇਜਾਨ
ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਰਗੀਆਂ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ
ਵਿਆਖਿਆ: ਐਨੀਮਿਜ਼ਮ (animism) ਪਿਆਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰੀ-ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਪੜਾਅ ਦੀ
ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਮੰਨਦਾ
ਹੈ ਕਿ ਬੇਜਾਨ
ਵਸਤੂਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਖਿਡੌਣਾ, ਬੱਦਲ)
ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ
ਇਰਾਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
(4) ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ (egocentrism) ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ
ਐਨੀਮਿਜ਼ਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ,
ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ
ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ
ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
26. ਰਾਸ਼ਟਰੀ
ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (1986) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:
(1) ਦਿਵਿਆਂਗਾਂ
ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕਿਆਂ
ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ
ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
(2) ਪੁਨਰਵਾਸ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ
ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ
(3) ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿਣ
ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ
ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ
(4) ਦਿਵਿਆਂਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਦਿਵਿਆਂਗਾਂ ਲਈ ਵਿਦਿਅਕ
ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ
ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਵਿਆਖਿਆ: NPE
1986 ਨੇ ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ
ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਨ
ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ
ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੇ IEDC (Integrated Education for Disabled
Children) ਵਰਗੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ
ਦਿੱਤਾ। (2), (3), (4) NPE 1986 ਦੇ ਮੁੱਖ
ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: NPE 1986 ਤੋਂ ਬਾਅਦ RTE 2009 ਅਤੇ
RPWD 2016 ਨੇ ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ
ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ
ਕੀਤਾ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ NPE 1986 ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ
ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ।
27. ਸਿੱਖਣ
ਅਸਮਰਥਾ (learning
disability) ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮੰਦਤਾ (mental retardation) ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਹੈ:
(1) ਬੁੱਧੀ
ਅੰਕ (IQ)
(2) ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣ
ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੋਣਾ
(3) ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
(4) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਬੁੱਧੀ ਅੰਕ (IQ)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ
(SLD) ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ IQ ਆਮ ਜਾਂ
ਆਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ
(85+) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ
ਮਾਨਸਿਕ ਮੰਦਤਾ (intellectual disability) ਵਿੱਚ IQ 70 ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ। (2) "ਹੌਲੀ
ਜਵਾਬ" ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ
ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ
ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: SLD ਅਤੇ intellectual disability ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ
ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ (twice-exceptional ਨਹੀਂ, ਪਰ co-occurring)।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਲਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤੋਂ
ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,
ਨਾ ਕਿ ਇਕੱਲੇ
ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ
'ਤੇ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
28. IEDC ਦਾ
ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੈ:
(1) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ
ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ
(2) ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ
ਸਿੱਖਿਆ
(3) ਵਿਕਸਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ
(4) ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ (Integrated
Education for Disabled Children)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿਆਖਿਆ: IEDC
(Integrated Education for Disabled Children) 1974 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ
ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ
ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਯੋਜਿਤ ਸਕੀਮ ਸੀ,
ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦਿਵਿਆਂਗ ਬੱਚਿਆਂ
ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਸਕੂਲਾਂ
ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਮਲਿਤ
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ
ਸੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: IEDC ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ
(SSA) ਅਤੇ RTE ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ
ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
29. ਦਿਵਿਆਂਗ
ਵਿਅਕਤੀ ਕਾਨੂੰਨ (Persons with Disability
Act) ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਸੀ:
(1) 2009
(2) 1986
(3) 1995
(4) 1994
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) 1995
ਵਿਆਖਿਆ: Persons
with Disabilities (Equal Opportunities, Protection of Rights and Full
Participation) Act, 1995 ਭਾਰਤ
ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ
ਵਿੱਚ Rights of Persons with
Disabilities (RPWD) Act, 2016 ਦੁਆਰਾ
ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: 1995 ਦੇ ਐਕਟ
ਨੇ ਅਪੰਗਤਾ ਦੀਆਂ
7 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ,
ਜਦੋਂ ਕਿ 2016 ਦੇ ਐਕਟ
ਵਿੱਚ 21 ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ RPWD 2016 ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
30. ਇਹਨਾਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ (reading problems) ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ
ਹਨ?
(1) ਦਿੱਖ
ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ
(Sight word difficulty)
(2) ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ
ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (Poor letter-sound associations)
(3) ਪੈਰੇ ਦਾ ਤੱਤ
(ਸਾਰ) ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ
(Unable to tell the gist)
(4) ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰ (monotonous) ਪੜ੍ਹਨਾ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ
ਹੈ – ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਵਿਕਲਪ
ਪੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ
ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ
ਵੀ "ਨਹੀਂ ਹਨ" ਵਾਲਾ
ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ
ਇਹ ਹੈ ਕਿ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨੂੰ "ਹੇਠ ਲਿਖਿਆਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ
ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਲੱਛਣ
ਨਹੀਂ ਹੈ?" ਦੇ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਦਿੱਤੇ
ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ
ਵਿੱਚ (4) ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ
ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ
ਲੱਛਣ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ
ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਾਂਗੇ।
ਸਹੀ ਉੱਤਰ (ਸੋਧਿਆ): ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਗਲਤ ਹੈ
– ਸਾਰੇ ਵਿਕਲਪ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ
ਹਨ।
ਵਿਆਖਿਆ: ਦਿੱਖ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ
ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਅੱਖਰ-ਧੁਨੀ
ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਸਾਰ
ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ, ਅਤੇ
ਹੌਲੀ/ਇਕਸੁਰ ਪੜ੍ਹਨਾ – ਇਹ
ਸਾਰੇ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (dyslexia) ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ
ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਮ
ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ
ਵੀ ਵਿਕਲਪ "ਨਹੀਂ
ਹਨ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ
ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ
ਫਲੂਐਂਸੀ (fluency), ਸਮਝ (comprehension), ਅਤੇ ਡੀਕੋਡਿੰਗ (decoding) ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ
ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ
ਛੇਤੀ ਦਖਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ।
CDP Paper - 1 2011 (PSTET) – Punjabi
1. ਬੱਚੇ
ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ
ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ
ਤਰੀਕਾ ਹੈ:
(1) ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ
ਢੰਗ
(2) ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਢੰਗ
(3) ਵਿਕਾਸਾਤਮਕ ਢੰਗ
(4) ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਢੰਗ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਕਾਸਾਤਮਕ ਢੰਗ (Developmental Method)
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਕਾਸਾਤਮਕ ਢੰਗ (ਲੰਬਕਾਰੀ
ਜਾਂ ਕਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨਲ)
ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ
ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ
ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਰੈਕ
ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ
ਇਹ ਵਾਧੇ ਅਤੇ
ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ
ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ
ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਢੰਗ
ਅਚੇਤਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ
ਹੈ; ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਢੰਗ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ
ਹੈ; ਅੰਕੜਾਤਮਕ ਢੰਗ
ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਲੰਬਕਾਰੀ ਅਧਿਐਨ (longitudinal) ਉਹੀ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਾਲਾਂ
ਤੱਕ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ
ਹਨ; ਕਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨਲ
ਅਧਿਐਨ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਸਮੂਹਾਂ
ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ
ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ
ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਿਰੀਖਣ
ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
2. ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ
ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ:
(1) ਪਰਿਵਾਰ
ਤੋਂ
(2) ਸਕੂਲ ਤੋਂ
(3) ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ
(4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਕਈ ਏਜੰਟਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਪਰਿਵਾਰ
(ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ), ਸਕੂਲ, ਸਾਥੀ, ਮੀਡੀਆ,
ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ।
ਹਰ ਏਜੰਟ ਨਿਯਮਾਂ,
ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਾਂ
ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ
ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਇੱਕ ਏਜੰਟ
ਇਕੱਲੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਬਚਪਨ
ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ; ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ, ਸਾਥੀ, ਅਤੇ
ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਮਾਜੀਕਰਨ
ਏਜੰਟ ਹਨ।
3. ਬੱਚੇ
ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਰ-ਤੋਂ-ਪੈਰਾਂ (Cephalocaudal) ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹੈ:
(1) ਵਿਕਾਸ
ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ
ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(2) ਵਿਕਾਸ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ
ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(3) ਵਿਕਾਸ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ
ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(4) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਵਿਕਾਸ ਸਿਰ ਤੋਂ
ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੇਫਾਲੋਕੌਡਲ (cephalocaudal) ਸਿਧਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ
ਮੋਟਰ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿਰ ਤੋਂ
ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ
ਹੇਠਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ
ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ:
ਬੱਚਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ
ਹੈ, ਫਿਰ ਬੈਠਦਾ
ਹੈ, ਫਿਰ ਤੁਰਦਾ
ਹੈ। ਵਿਕਲਪ
(3) ਪ੍ਰੌਕਸੀਮੋਡਿਸਟਲ
(proximodistal) ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ
ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਾਰਵਤ੍ਰਿਕ
ਪੈਟਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ
ਵਿਕਾਸ ਪੜਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ
ਮੋਟਰ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ
ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
4. ਮਨੁੱਖਾਂ
ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਕ ਸੰਬੰਧਿਤ
ਹਨ:
(1) ਵਾਤਾਵਰਣ
ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਾਲ
(2) ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੁਣਾਂ (ਵਿਰਾਸਤ) ਵਿੱਚ
ਅੰਤਰ ਨਾਲ
(3) ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਕਾਰ
ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ
(4) ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵੇਂ
ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਸਪਰ
ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਵਿਰਾਸਤ (nature) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਕਾਰਕਾਂ
(nurture) ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ
ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ
ਹਨ, ਨਾ ਕਿ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਤੋਂ। (4) "ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ"
ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ
ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਉਦਾਹਰਨ: ਇੱਕ ਬੱਚਾ
ਲੰਬਾਈ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ
ਸੰਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਮਾੜੀ
ਪੋਸ਼ਣ (ਵਾਤਾਵਰਣ) ਉਸ ਸੰਭਾਵਨਾ
ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ
ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ
ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਪਾਲਣ
ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
5. ਵਿਕਾਸ
ਵਿੱਚ PSRN ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਸਮੱਸਿਆ
ਹੱਲ ਕਰਨਾ, ਤਰਕ
ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ
ਯੋਗਤਾ
(2) ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ, ਸੰਬੰਧ
ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ
ਯੋਗਤਾ
(3) ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗਤਾ, ਤਰਕ ਅਤੇ
ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਯੋਗਤਾ
(4) ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗਤਾ, ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ
ਅੰਕ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨਾ,
ਤਰਕ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ
ਸੰਬੰਧੀ ਯੋਗਤਾ (Problem Solving, Reasoning
and Numeracy)
ਵਿਆਖਿਆ: PSRN
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
(Early Years Foundation Stage) ਵਿੱਚ
ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ
ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ
ਹੈ Problem Solving,
Reasoning and Numeracy – ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ, ਤਰਕ, ਅਤੇ
ਗਿਣਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਹੁਨਰ।
ਇਹ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਕ ਸੋਚ ਦੀ
ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ PSRN ਨੂੰ ਪਜ਼ਲ, ਪੈਟਰਨ,
ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਅਤੇ
ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਇਹ
ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ
ਸੋਚ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ
ਹੈ।
6. ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ
ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ:
(1) ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਹਿੱਸਿਆਂ
ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(2) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ
ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(3) ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ
(4) ਸਮਾਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦਾ
ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ
ਹੈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦਾ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (sociocultural) ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਕਿ ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ
ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਾ
ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਾਂ
ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
(4) ਪਿਆਜੇ (Piaget) ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਹੈ। ਵਿਕਲਪ
(1) ਅਤੇ (3) ਇਕ-ਪਾਸੜ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਵਾਈਗੋਤਸਕੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ
ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ZPD, scaffolding,
private speech। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ
ਸਿੱਖਿਆ, ਪੀਅਰ ਟਿਊਸ਼ਨ, ਅਤੇ
ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
7. ਗਾਰਡਨਰ
ਨੇ ਸੱਤ ਬੁੱਧੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ
ਕੀਤੀ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ:
(1) ਸਥਾਨਿਕ
ਬੁੱਧੀ
(2) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
(3) ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੁੱਧੀ
(4) ਭਾਸ਼ਾਈ ਬੁੱਧੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ (Emotional Intelligence)
ਵਿਆਖਿਆ: ਗਾਰਡਨਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤ
ਮੂਲ ਬੁੱਧੀਆਂ (1983) ਵਿੱਚ:
ਭਾਸ਼ਾਈ, ਤਰਕ-ਗਣਿਤਿਕ, ਸਥਾਨਿਕ,
ਸੰਗੀਤਕ, ਸਰੀਰਕ-ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਤੇ ਅੰਦਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ
(EI) ਨੂੰ ਗੋਲਮੈਨ (Goleman) ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ
ਕੀਤਾ, ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ
ਗਾਰਡਨਰ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ
(naturalistic) ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: EI ਅੰਤਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ
ਅੰਦਰ-ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨਾਲ
ਓਵਰਲੈਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ
ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ MI ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਵਿਭਿੰਨ ਅਧਿਆਪਨ (differentiated
instruction) ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
8. ਬੁੱਧੀ
ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਥਨ ਸਹੀ ਹੈ:
(1) ਬੁੱਧੀ
ਢਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਹੈ
(2) ਬੁੱਧੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਹੈ
(3) ਬੁੱਧੀ ਅਮੂਰਤ ਤਰਕ ਦੀ
ਯੋਗਤਾ ਹੈ
(4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ:
ਵੈਕਸਲਰ (ਢਲਣ), ਬੀਨੇ (ਸਿੱਖਣ),
ਟਰਮਨ (ਅਮੂਰਤ ਤਰਕ)।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀ
ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ
ਹਨ। ਕੋਈ
ਇੱਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਰਵ-ਸਵੀਕਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ,
ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ
ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਬੁੱਧੀ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ
ਹੈ: ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਸਿੱਖਣ
ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਤਰਕ,
ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
IQ ਟੈਸਟਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
9. ਬੱਚਾ
ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਿਆਜੇ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ
ਹੈ?
(1) ਸੰਵੇਦੀ-ਪ੍ਰੇਰਕ (Sensorimotor)
(2) ਪੂਰਵ-ਸੰਚਾਲਨ (Preoperational)
(3) ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ (Concrete operational)
(4) ਉਪਚਾਰਕ-ਸੰਚਾਲਨ (Remedial operational – ਸ਼ਾਇਦ Formal operational ਦਾ ਟਾਈਪੋ)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ (Concrete operational)
ਵਿਆਖਿਆ: ਮੂਰਤ-ਸੰਚਾਲਨ ਪੜਾਅ
(7-11 ਸਾਲ) ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਠੋਸ
(concrete) ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ
ਤਰਕਸੰਗਤ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ
ਹਨ। ਉਹ
ਸੰਭਾਲ (conservation), ਵਰਗੀਕਰਨ (classification), ਅਤੇ ਸੀਰੀਏਸ਼ਨ (seriation) ਵਿੱਚ
ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਸਮੀ-ਸੰਚਾਲਨ
(formal operational) ਪੜਾਅ
(12+) ਅਮੂਰਤ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੋਚ
ਲਈ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ
ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ
ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੱਥੀਂ ਸਮੱਗਰੀ
(manipulatives), ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਅਤੇ ਠੋਸ ਅਨੁਭਵਾਂ
ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
10. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ (coping strategies) ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
(1) ਸਵੀਕਾਰਤਾ
(Acceptance)
(2) ਵਿਰੋਧ (Resistance)
(3) ਇਨਕਲਾਬ (Revolution)
(4) ਅਨੁਕੂਲਤਾ (Adaptation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਇਨਕਲਾਬ (Revolution)
ਵਿਆਖਿਆ: ਆਮ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ
ਰਣਨੀਤੀਆਂ (coping
strategies) ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਤਾ (ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ
ਮੰਨਣਾ), ਵਿਰੋਧ (ਤਣਾਅ ਦਾ
ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ),
ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ (ਬਦਲਦੀਆਂ
ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ
ਢਲਣਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
"ਇਨਕਲਾਬ"
(revolution) ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਰਣਨੀਤੀ
ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ
ਸਮੂਹਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ
(problem-focused) ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ (emotion-focused) ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ
ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ
ਹੁਨਰ (ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ, ਸਹਾਇਤਾ
ਮੰਗਣਾ) ਸਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
11. ਵਿਅਕਤੀਗਤ
ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:
(1) ਵਿਅਕਤੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ
ਅਭਿਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ
(2) ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ
ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਦੀ
ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ
(3) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
(4) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) (1) ਅਤੇ (2) ਦੋਵੇਂ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ
ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ
ਯੋਗਤਾਵਾਂ, ਰੁਚੀਆਂ, ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ
ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ (assessment) ਅਤੇ
ਫਿਰ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ
ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋੜਾਂ
ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣਾ (differentiation) ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਕਦਮ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: Differentiated
instruction ਵਿੱਚ content,
process, product, ਅਤੇ
learning environment ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। NEP 2020 ਅਤੇ inclusive education ਇਸ ਪਹੁੰਚ
ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ
ਹਨ।
12. ਇਛਿਤਾ
ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਮਰ 5 ਸਾਲ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ 4 ਸਾਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਛਿਤਾ ਦਾ IQ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ:
(1) 125
(2) 80
(3) 120
(4) 100
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) 125
ਵਿਆਖਿਆ: IQ
= (ਮਾਨਸਿਕ ਉਮਰ / ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਮਰ)
× 100 = (5/4) × 100 = 125।
ਇਹ ਸਕੋਰ "ਉੱਤਮ"
(superior) ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ
ਕਿ ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ
ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ; ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ deviation IQ (ਮੱਧਮਾਨ 100, SD 15) ਵਰਤਿਆ
ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: 125 ਦਾ IQ ਔਸਤ (90-109) ਤੋਂ
ਉੱਪਰ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ IQ ਸਕੋਰਾਂ ਨੂੰ
ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ
ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਪ ਹੈ
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ
ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ
ਦਰਸਾਉਂਦਾ।
13. ਵਿਦਵਤਾ
ਖੇਤਰ (scholastic
domain) ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (Formative Assessment) ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਿਆਂ
ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ:
(1) ਗੱਲਬਾਤ
ਦਾ ਹੁਨਰ (Conversation Skill)
(2) ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Multiple Choice Questions)
(3) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (Projects)
(4) ਜ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ (Oral Questions)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਬਹੁ-ਵਿਕਲਪੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
(MCQs)
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (formative assessment) ਨਿਰੰਤਰ, ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ (diagnostic) ਅਤੇ
ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ
ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
MCQs ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਗ
ਸੰਖੇਪ (summative) ਮੁਲਾਂਕਣ (ਅੰਤਮ ਪ੍ਰੀਖਿਆ)
ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ
ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਰੰਤ
ਫੀਡਬੈਕ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ
ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ
ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ। ਪਰ
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੱਲਬਾਤ,
ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਵਧੇਰੇ
ਢੁਕਵੇਂ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ
ਸਾਧਨ: exit tickets,
observations, portfolios, peer feedback, think-pair-share। ਇਹ ਘੱਟ-ਦਾਅ (low-stakes) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ
ਤੁਰੰਤ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਹੁੰਦੇ
ਹਨ।
14. ਤੁਹਾਡੀ
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (exceptionally bright) ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓਗੇ:
(1) ਕਲਾਸ
ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ
(2) ਉੱਚੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ
(3) ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (Enriched Programmes) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ
(4) ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਹ
ਚਾਹੁਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (Enriched Programmes) ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰੀ (enrichment) ਦੀ
ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
– ਡੂੰਘੀ, ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ
ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੱਗਰੀ। ਉਹਨਾਂ
ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਲਾਸ
ਦੇ ਨਾਲ (1) ਬੋਰ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ;
ਉੱਚੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ (2) ਹਮੇਸ਼ਾ ਢੁਕਵੀਂ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦੀ; (4) ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। Enrichment ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: Enrichment ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ,
ਸਮੱਸਿਆ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ, mentorship, ਅਤੇ
ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ
ਦੇ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ। Acceleration (ਗ੍ਰੇਡ
ਸਕਿੱਪ ਕਰਨਾ) ਵੀ ਇੱਕ
ਵਿਕਲਪ ਹੈ ਪਰ
enrichment ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ
ਹੈ।
15. ਡਾਇਗਨੌਸਟਿਕ
ਟੈਸਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼
ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਹੈ:
(1) ਕਲਾਸ
ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ
ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਆਮ
ਖੇਤਰ
(2) ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਚਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ
ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ
(3) ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਮੂਲ
ਕਾਰਨ
(4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ
ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ
ਖਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ
ਵਿਆਖਿਆ: ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ (diagnostic) ਟੈਸਟ ਦਾ ਉਦੇਸ਼
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਗ਼ਲਤੀਆਂ,
ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ, ਅਤੇ
ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ
ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ
ਟੀਚਾ-ਅਧਾਰਿਤ (targeted) ਉਪਚਾਰ (remediation) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਕੇਵਲ
ਆਮ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (1) ਜਾਂ
ਕਾਰਨ (3) ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ
ਹੈ, ਸਗੋਂ "ਕੀ"
ਅਤੇ "ਕਿੱਥੇ" ਦੀ ਖਾਸ
ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਤਸ਼ਖ਼ੀਸੀ ਟੈਸਟਾਂ ਤੋਂ
ਬਾਅਦ remedial teaching ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ: ਗਣਿਤ
ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ,
ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ
(phonemic awareness) ਟੈਸਟ।
16. ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਿਆ (Special
education) ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ:
(1) ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ
ਨਾਲ
(2) ਅਪਾਹਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ
(3) ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ
(4) ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ
ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਅਪਾਹਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ
ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ (special education) ਖਾਸ ਤੌਰ
'ਤੇ ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ (disabilities) – ਸਰੀਰਕ, ਬੌਧਿਕ,
ਸਿੱਖਣ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ – ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ
ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ
ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted) ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੈ,
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ
ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ
ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਅਪਾਹਜਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸੰਮਲਿਤ ਸਿੱਖਿਆ (inclusive education) ਹੁਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ
ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਪਾਹਜ
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਲਾਸਰੂਮ
ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ
ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
RPWD ਐਕਟ 2016 ਇਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ
ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
17. CCE (ਸਤਤ
ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁਲਾਂਕਣ) ਵਿੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ (Formative) ਅਤੇ ਸੰਕਲਨਾਤਮਕ (Summative) ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜੋੜ
ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੈ:
(1) 40% ਅਤੇ
60%
(2) 60% ਅਤੇ 40%
(3) 50% ਅਤੇ 50%
(4) ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) 40% ਅਤੇ 60%
ਵਿਆਖਿਆ: CBSE
ਦੇ CCE (2009-2017) ਅਧੀਨ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ
(FA1 ਤੋਂ FA4) ਦਾ ਕੁੱਲ
40% ਅਤੇ ਸੰਕਲਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (SA1 ਅਤੇ
SA2) ਦਾ 60% ਸੀ।
ਹੋਰ ਬੋਰਡਾਂ ਵਿੱਚ
ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ
ਹੈ। NEP 2020 ਨੇ
CCE ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ,
ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ
2011 ਦੇ ਪੇਪਰ ਲਈ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: CCE ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ
(ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਕੁਇਜ਼, ਹੋਮਵਰਕ) ਅਤੇ
ਸੰਕਲਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (ਅਰਧ-ਸਾਲਾਨਾ,
ਸਾਲਾਨਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
NEP 2020 ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕੀਲੇ, ਸਕੂਲ-ਅਧਾਰਿਤ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
18. ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਫਰੋਬੈਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਉਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੀ:
(1) ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ
ਸਕੂਲ
(2) ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
(3) ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ
(4) ਲੈਟਿਨ ਸਕੂਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ (Kindergarten)
ਵਿਆਖਿਆ: ਫਰੀਡਰਿਕ ਫਰੋਬੈਲ (Friedrich Froebel) ਨੇ ਪਹਿਲਾ
ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ("ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਾਗ")
1837 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ ਖੇਡ, ਸਵੈ-ਕਿਰਿਆ,
ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਗਰੀ
("gifts" and "occupations") 'ਤੇ
ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਫਰੋਬੈਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੌਂਟੇਸੋਰੀ
ਅਤੇ ਡੀਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
ਹੋਏ। ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ
ਖੇਡ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ,
ਗੀਤ, ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ
'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
19. ਕਿਹੜਾ
ਅਨੁਚ्छੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ
ਕਿ "ਸਾਰੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਸਮੂਹ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਧਰਮ ਜਾਂ
ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ"
(1) ਅਨੁਚ्छੇਦ 29 (1)
(2) ਅਨੁਚ्छੇਦ 29 (2)
(3) ਅਨੁਚ्छੇਦ 30 (1)
(4) ਅਨੁਚ्छੇਦ 30 (2)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਅਨੁਚ्छੇਦ
30 (1)
ਵਿਆਖਿਆ: ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ
ਅਨੁਚ्छੇਦ
30(1) ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ
ਭਾਸ਼ਾਈ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ
ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਦਾਰੇ
ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਲਾਉਣ
ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ
ਹੈ। ਅਨੁਚ्छੇਦ 29 ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ
ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ
ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਅਦਾਰੇ
ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
30(1) ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ
ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ
ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ
ਲਈ ਹੈ, ਪਰ
ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯਮਾਂ
(ਵਿਦਿਅਕ ਮਿਆਰਾਂ) ਦੇ ਅਧੀਨ
ਹੈ। ਅਨੁਚ्छੇਦ 30(2) ਕਿਸੇ
ਵੀ ਅਦਾਰੇ ਨੂੰ
ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਭੇਦਭਾਵ
ਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ
ਹੈ।
20. ਜੇਕਰ
ਕੋਈ ਬੱਚਾ 16 ਨੂੰ 61 ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ b ਅਤੇ
d ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸਦਾ ਮਾਮਲਾ
ਹੈ:
(1) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (Visual Impairment)
(2) ਸਿੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਯੋਗਤਾ (Learning Disability)
(3) ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ (Mental Impairment)
(4) ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ (Mental Retardation)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸਿੱਖਣ ਸੰਬੰਧੀ ਅਯੋਗਤਾ
(Learning Disability)
ਵਿਆਖਿਆ: ਸੰਖਿਆਵਾਂ (16/61) ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ (b/d) ਦਾ
ਉਲਟਾ ਲਿਖਣਾ (reversal) ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ (dyslexia) ਦੇ ਆਮ
ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਖਣ ਅਸਮਰਥਤਾ (Specific Learning Disability) ਹੈ।
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮਾਨਸਿਕ,
ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਸੰਬੰਧੀ
ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦਾ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ
ਕਿ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਉਲਟਾ ਲਿਖਣਾ
ਆਮ ਹੈ, ਪਰ
7-8 ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਰੀ
ਰਹਿਣਾ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ ਦੇ ਹੋਰ
ਲੱਛਣ: ਤੁਕਬੰਦੀ (rhyming) ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਹੌਲੀ
ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮਾੜੀ ਸਪੈਲਿੰਗ।
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਖਲ: ਮਲਟੀ-ਸੈਂਸਰੀ
ਫੋਨਿਕਸ (Orton-Gillingham),
explicit instruction, audiobooks।
20 (ਦੁਹਰਾਇਆ
ਨੰਬਰ – ਅਸਲ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ 20 ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ 21 ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ). ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਆਪਣੀ
ਕਲਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ
ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ
ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾਓਗੇ:
1.
ਪ੍ਰੇਰਣਾ
(induction) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ
2.
ਬਲੈਕ
ਬੋਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਕਰਕੇ
3.
ਉਦਾਹਰਣਾਂ
(illustration) ਦੁਆਰਾ
4.
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ
ਦੁਆਰਾ
(1) 1, 2 ਅਤੇ 3
(2) 1 ਅਤੇ 4
(3) 2 ਅਤੇ 4
(4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ (motivation) ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ
ਤਕਨੀਕਾਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ: induction (ਤਰਕ)
ਸੋਚ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ
ਕਰਦਾ ਹੈ; blackboard ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ
ਕਰਦਾ ਹੈ; illustration ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ
ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; active participation ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖਣ
ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀਆਂ
ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ ਹੋਰ
ਤਕਨੀਕਾਂ: ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ
ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਚੋਣ
ਦੇਣਾ, ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਨ।
ਅੰਦਰੂਨੀ (intrinsic) ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ (extrinsic) ਪ੍ਰੇਰਣਾ
ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
22 (ਅਸਲ
ਵਿੱਚ 21 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 22 – ਪ੍ਰਸ਼ਨ 22). ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਕ ਕਿਹੜੇ ਹਨ:
(1) ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ
ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ
(2) ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੱਧਰ
ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ
(3) ਤਤਪਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ
(4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਇਹ ਸਾਰੇ
ਵਿਆਖਿਆ: ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ
(learner-related) ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ
(ਪੋਸ਼ਣ, ਨੀਂਦ), ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ,
ਪ੍ਰੇਰਣਾ (ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੱਧਰ),
ਤਤਪਰਤਾ (maturation and
prior knowledge), ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ (self-regulation) ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਮਲ
ਹਨ। ਇਹ
ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ
ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੂਪ
ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ
ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ,
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ (self-efficacy) ਬਣਾਉਣਾ, ਅਤੇ
ਅਧਿਆਪਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਤਪਰਤਾ
(readiness) ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ।
23. ਬੋਧਾਤਮਕ
ਵਿਕਾਸ (Cognitive
Development) ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਬੁੱਧੀ
ਦਾ ਵਿਕਾਸ
(2) ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
(3) ਸਰੀਰਕ ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
(4) ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਵਿਆਖਿਆ: ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ (cognitive development) ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ
ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ – ਸੋਚ, ਤਰਕ, ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ, ਅਤੇ
ਬੁੱਧੀ – ਦੇ ਵਿਕਾਸ
ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ
ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ (2) ਦਾ
ਇੱਕ ਉਪ-ਖੇਤਰ
ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ
ਸਿੱਧਾ ਅਰਥ ਬੁੱਧੀ ਦਾ
ਵਿਕਾਸ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਪਿਆਜੇ (Piaget) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਚਾਰ
ਪੜਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਬੋਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਅ
ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ
ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
24. ਰਚਨਾਤਮਕ
ਲੇਖਣ (Creative
writing) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਯੋਜਨਾਬੱਧ
ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ:
(1) ਸਿਰਫ਼
ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜੋ
ਗ੍ਰੇਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ
ਹਨ
(2) ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ
ਸਪੈਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਕ
ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਨ
(3) ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਜੋ ਅਖਬਾਰ ਲਈ
ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ
(4) ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (4) ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
ਵਿਆਖਿਆ: ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ (creative writing) ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ
ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ,
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਪਨਾ,
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਅਤੇ
ਸੰਚਾਰ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ
ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (differentiation) ਦੇ ਨਾਲ
ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ
ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼
ਕਰ ਰਹੇ ਲੇਖਕਾਂ
ਲਈ dictation, ਉੱਨਤ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ
ਵਿਸਤਾਰ). ਇਹ ਸਿਰਫ਼
ਉੱਚ-ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ
ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ creative writing ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਂਪਟਸ, story starters, word banks, ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ। ਧਿਆਨ
ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (process) 'ਤੇ ਹੋਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨਤਾ (perfection) 'ਤੇ ਨਹੀਂ।
25. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ ਹਨ:
(1) ਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ
(2) ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ
(3) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਰਵੱਈਏ
(4) ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ
(Culture and Training)
ਵਿਆਖਿਆ: ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ (external factors) ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ
ਆਉਂਦੇ ਹਨ – ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਿਖਲਾਈ
ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਕਲਾਸਰੂਮ
ਦਾ ਮਾਹੌਲ, ਅਧਿਆਪਕ
ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਸਾਥੀ
ਪ੍ਰਭਾਵ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ (1), ਰਵੱਈਏ
(3), ਅਤੇ ਟੀਚੇ/ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (4) ਅੰਦਰੂਨੀ
(internal) ਕਾਰਕ ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ
ਨੂੰ ਸੋਧ ਸਕਦੇ
ਹਨ (ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ
'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮੱਗਰੀ,
ਵਿਭਿੰਨ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਧੀਆਂ) ਤਾਂ
ਜੋ ਰੁਚੀ ਵਧਾਈ
ਜਾ ਸਕੇ।
ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ
ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ
ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
26. ਇੱਕ
ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ।
ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ
ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ:
(1) ਉਦੋਂ
ਤੱਕ ਉਡੀਕ ਕਰੋ
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਬਿਹਤਰ
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ
(2) ਉਸਦੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (under achievement) ਦਾ ਕਾਰਨ
ਪਤਾ ਕਰੋ
(3) ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗਰੇਸ
ਮਾਰਕ ਦੇ ਦਿਓ
(4) ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ
ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ
ਲਈ ਕਹੋ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਉਸਦੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
(under achievement) ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਕਰੋ
ਵਿਆਖਿਆ: ਹੁਸ਼ਿਆਰ (intelligent) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਘੱਟ
ਪ੍ਰਾਪਤੀ (underachievement) ਦੇ ਕਾਰਨ
ਕਈ ਹੋ ਸਕਦੇ
ਹਨ: ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ
ਘਾਟ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਸਿੱਖਣ
ਅਸਮਰਥਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਡਿਸਲੈਕਸੀਆ), ਪਰਿਵਾਰਕ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਜਾਂ ਬੋਰੀਅਤ।
ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ,
ਦਖਲ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ
ਹੋ ਸਕਦਾ।
(1) ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਹੈ; (3) ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ
ਹੱਲ ਨਹੀਂ; (4) ਅਤਿਕਥਨੀ
ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ
ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ (gifted
underachiever) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਹਾਇਤਾ,
enrichment, goal setting, ਅਤੇ
ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਦੀ ਲੋੜ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
27. "Identical Elements" (ਸਮਾਨ ਤੱਤ) ਸ਼ਬਦ ਨੇੜਿਓਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ:
(1) ਸਮਾਨ
ਟੈਸਟ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ
(2) ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ
(3) ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ
(Transfer of learning) ਨਾਲ
(4) ਸਮੂਹਿਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ
(Transfer of learning) ਨਾਲ
ਵਿਆਖਿਆ: ਥੌਰਨਡਾਈਕ (Thorndike) ਦਾ "Identical Elements"
ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ
(transfer) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ
ਦੋ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ
ਸਾਂਝੇ ਤੱਤ (stimuli and responses) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ "formal
discipline" ਸਿਧਾਂਤ (ਮਾਨਸਿਕ ਕਸਰਤ) ਦੇ
ਉਲਟ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ: ਲੈਟਿਨ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਤਬਾਦਲਾ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ
ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਹੋਣ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਅਧਿਆਪਕ ਤਬਾਦਲੇ ਨੂੰ
ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ
ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖਣ
ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ
ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ: fractions ਅਤੇ
decimals ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝੇ ਤੱਤ।
28. ਕਲਾਸੀਕਲ
ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ
(Classical Conditioning) ਦਾ
ਮੋਢੀ ਕੌਣ ਸੀ:
(1) ਸਕਿਨਰ
(Skinner)
(2) ਪਾਵਲੋਵ (Pavlov)
(3) ਵਾਟਸਨ (Watson)
(4) ਥਾਰਨਡਾਈਕ (Thorndike)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (2) ਪਾਵਲੋਵ (Pavlov)
ਵਿਆਖਿਆ: ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ (Ivan Pavlov), ਇੱਕ
ਰੂਸੀ ਫਿਜ਼ੀਓਲੋਜਿਸਟ, ਨੇ ਕੁੱਤਿਆਂ
'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ
ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੀ ਖੋਜ
ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ
ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ
ਨਿਰਪੱਖ ਉਤੇਜਨਾ (ਘੰਟੀ) ਨੂੰ
ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ
ਲਾਰ (salivation) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ
ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ
ਹੈ। ਵਾਟਸਨ
ਨੇ ਲਿਟਲ ਐਲਬਰਟ
'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ;
ਸਕਿਨਰ ਨੇ ਓਪਰੈਂਟ
ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ; ਥੌਰਨਡਾਈਕ ਨੇ ਟਰਾਇਲ-ਐਂਡ-ਐਰਰ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਭਾਵਨਾਤਮਕ
ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਡਰ, ਪਸੰਦ)
ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ
ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਕੂਲ
ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ
ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ
ਹਨ।
29. ਇਹ
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ
ਸਰੋਤ ਸੰਪੰਨ (resourceful) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ
ਭਾਵ ਹੈ:
(1) ਉਸ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਪੈਸਾ
ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਹੋਣੀ
ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ
ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਟਿਊਸ਼ਨ
ਨਾ ਲੈਣੀ ਪਵੇ
(2) ਉਸਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ
ਸੰਪਰਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ
ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ
ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚ
ਸਕੇ
(3) ਉਸ ਕੋਲ ਢੁਕਵਾਂ ਗਿਆਨ
ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ
ਜੋ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ
ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ
ਕਰ ਸਕੇ
(4) ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਚੰਗੀ
ਸਾਖ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ
ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ
ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ
ਸਜ਼ਾਤਮਕ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰ
ਸਕਣ
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (3) ਉਸ ਕੋਲ
ਢੁਕਵਾਂ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ
ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ
ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ
ਕਰ ਸਕੇ
ਵਿਆਖਿਆ: "ਸਰੋਤ ਸੰਪੰਨ" (resourceful) ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ
ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ
ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ੇ
ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ,
ਅਧਿਆਪਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ,
ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ
ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ
ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ
ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੈਸੇ, ਸੰਪਰਕਾਂ
ਜਾਂ ਸਾਖ ਨਾਲ
ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ
ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਹੈ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਸਰੋਤ ਸੰਪੰਨ ਅਧਿਆਪਕ
ਸੀਮਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵੀ
ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ,
ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢਲਦੇ ਹਨ,
ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ
ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ (lifelong learners) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
30. ਹੇਠਾਂ
ਦਿੱਤੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Motives) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
(1) ਸਰੀਰਕ
ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Physiological
Motives)
(2) ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Psychological
Motives)
(3) ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Social Motives)
(4) ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Educational Motives)
ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (1) ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ (Physiological motives)
ਵਿਆਖਿਆ: ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ (primary) ਜਾਂ ਜੈਵਿਕ (biological) ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ
ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ – ਭੁੱਖ, ਪਿਆਸ,
ਨੀਂਦ, ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚਣਾ,
ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ,
ਸਮਾਜਿਕ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ
ਸੈਕੰਡਰੀ (secondary) ਜਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ
(learned) ਹਨ।
ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ: ਮੈਸਲੋ (Maslow) ਦੇ ਪਦਕ੍ਰਮ
ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਸਭ
ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ
ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੀਰਕ
ਲੋੜਾਂ (ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਆਰਾਮ)
ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜੋ
ਉਹ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ
ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ
ਹੋ ਸਕਣ।
